चालू घडामोडी: 1–15 जुलै 2026

कालावधी: 1 जुलै 2026 ते 15 जुलै 2026 · संपूर्ण संकलन

MPSCUPSCPSISTIबँकिंगSSC

1 ते 15 जुलै 2026 या पंधरवड्यातील आंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय, प्रादेशिक, राज्यव्यवस्था, अर्थव्यवस्था, विज्ञान-तंत्रज्ञान, क्रीडा, पुरस्कार व इतर घडामोडींचे विषयनिहाय संकलन. प्रत्येक नोंदीसोबत 📌 परीक्षेसाठी उपयुक्त महत्त्वाचे मुद्दे जोडले आहेत.

अनुक्रमणिका

1. 1आंतरराष्ट्रीयपान 1
2. 2राष्ट्रीयपान 1
3. 3प्रादेशिक (महाराष्ट्र)पान 1
4. 4राज्यव्यवस्था, प्रशासन व नियुक्त्यापान 1
5. 5अर्थव्यवस्था व वित्तपान 2
6. 6विज्ञान व तंत्रज्ञानपान 2
7. 7क्रीडापान 2
8. 8पुरस्कार व सन्मानपान 2
9. 9अभियांत्रिकी व पायाभूत सुविधापान 3
10. 10श्रद्धांजली (निधन)पान 3
11. 11महत्त्वाचे दिन, वर्धापन दिन व उत्सवपान 3

हा अंक 3 पानांमध्ये विभागला आहे — पान निवडा:

विभाग 1

आंतरराष्ट्रीय

पंतप्रधान मोदींचा 3 देशांचा इंडो-पॅसिफिक दौरा: इंडोनेशिया, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड (6–11 जुलै 2026)

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 6 दिवसांचा, 3 देशांचा इंडो-पॅसिफिक दौरा केला — इंडोनेशिया (6–8 जुलै), ऑस्ट्रेलिया (8–10 जुलै) व न्यूझीलंड (10–11 जुलै). जकार्तामध्ये राष्ट्राध्यक्ष प्रबोवो सुबियांतो यांच्यासोबत 2018 मध्ये भारत–इंडोनेशिया संबंध सर्वंकष धोरणात्मक भागीदारीच्या स्तरावर नेल्यानंतरची पहिली द्विपक्षीय भेट पार पडली; संरक्षण, सागरी सुरक्षा, महत्त्वाची खनिजे, डिजिटल सहकार्य, आरोग्य व संस्कृती अशा क्षेत्रांत सुमारे 20 करार/समझोते झाले.

इंडोनेशियाला ब्रह्मोस सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्रे व ‘अस्त्र’ ही हवेतून-हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्रे पुरवण्याचा सुमारे 630 दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्सचा करार झाला. फिलिपाईन्स व व्हिएतनामनंतर ब्रह्मोस घेणारा इंडोनेशिया या प्रदेशातील तिसरा निर्यात-ग्राहक देश ठरला. पंतप्रधान मोदींनी इंडोनेशियाच्या संसदेला संबोधित केले.

मेलबर्न येथे 3री भारत–ऑस्ट्रेलिया वार्षिक शिखर परिषद संपन्न झाली (18 निष्कर्ष).

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• ब्रह्मोस: भारत–रशिया संयुक्त उपक्रम (DRDO + NPO मशिनोस्त्रोयेनिया, रशिया); सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र.
• भारत–इंडोनेशिया संबंध 2018 मध्ये सर्वंकष धोरणात्मक भागीदारी (Comprehensive Strategic Partnership) स्तरावर नेण्यात आले; हा दौरा भारताच्या ‘अ‍ॅक्ट ईस्ट’ धोरणाचा भाग आहे.
• दृष्टिकोन-जोड: भारताचे ‘विकसित भारत 2047’ आणि इंडोनेशियाचे ‘इंडोनेशिया एमास 2045’.

संयुक्त राष्ट्रांचा AI गव्हर्नन्सवरील जागतिक संवाद — जिनिव्हा (6–7 जुलै 2026)

संयुक्त राष्ट्रांचा पहिला-वहिला ‘Global Dialogue on AI Governance’ जिनिव्हा (स्वित्झर्लंड) येथे 6–7 जुलै 2026 रोजी झाला. भारतीय शिष्टमंडळाचे नेतृत्व परराष्ट्र राज्यमंत्री कीर्ती वर्धन सिंह यांनी केले.

प्रमुख विषय: नैतिक AI विकास, डेटा गोपनीयता, अल्गोरिदमिक पारदर्शकता आणि शाश्वत विकासासाठी AI. राष्ट्रीय सार्वभौमत्वाचा आदर करणाऱ्या सर्वसमावेशक AI गव्हर्नन्सची भूमिका भारताने मांडली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: जिनिव्हा येथे WHO, WTO, ILO यांसारख्या संयुक्त राष्ट्र संस्थांची मुख्यालये आहेत. हा संवाद ‘EU AI Act’ सारख्या चौकटींना पूरक अशी जागतिक चौकट घडवण्याचा प्रयत्न आहे.

भारत–UK CETA करार 15 जुलै 2026 पासून लागू

ऐतिहासिक भारत–युनायटेड किंगडम सर्वंकष आर्थिक व व्यापार करार (CETA) आणि त्यासोबतचा ‘Double Contribution Convention’ (DCC) 15 जुलै 2026 पासून अधिकृतरीत्या अंमलात आला.

याच्या अंमलबजावणीपूर्वी केंद्रीय वाणिज्य मंत्री पीयूष गोयल यांनी 25–27 जून 2026 दरम्यान लंडनचा दौरा केला होता.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: CETA = Comprehensive Economic and Trade Agreement; DCC मुळे UK मधील भारतीय व्यावसायिकांना ‘दुहेरी सामाजिक सुरक्षा योगदानातून’ सूट मिळते. या सवलतीची मुदत 3 वर्षांवरून 5 वर्षे करण्यात आली आहे.

होर्मुझ सामुद्रधुनी संकट सुरूच — जागतिक ऊर्जा बाजारावर परिणाम

फेब्रुवारी 2026 अखेरीपासून सुरू असलेल्या होर्मुझ सामुद्रधुनी संकटाचा जागतिक ऊर्जा बाजारावर परिणाम कायम राहिला. 9 जुलै 2026 रोजी इराणी लक्ष्यांवरील नव्या अमेरिकी हल्ल्यांनंतर ब्रेंट क्रूडचे दर सुमारे 79 डॉलर प्रति बॅरलपर्यंत वाढले. भारतासाठी LPG व LNG पुरवठा असुरक्षित झाला असून, जून 2026 च्या CPI आकडेवारीत या ऊर्जा-धक्क्याचे वाहतूक महागाईत विलंबित संक्रमण दिसले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• स्थान: होर्मुझ सामुद्रधुनी इराण (उत्तर) व ओमान (दक्षिण) यांच्या दरम्यान आहे.
• जोडणी: ती पर्शियन आखाताला ओमानचे आखात व अरबी समुद्राशी जोडते.
• रुंदी: सर्वात अरुंद ठिकाणी सुमारे 34 किमी (21 मैल).
• व्यापारी महत्त्व: जागतिक सागरी तेल व्यापाराच्या सुमारे 20% व जागतिक LNG च्या सुमारे 20% वाहतूक येथूनच होते.

भारत–ओमान CEPA: TRQ वाटप प्रक्रिया अधिसूचित (13 जुलै 2026)

भारत–ओमान सर्वंकष आर्थिक भागीदारी करारांतर्गत (CEPA) ‘Tariff Rate Quota’ (TRQ) वाटपाची प्रक्रिया भारताने 13 जुलै 2026 रोजी DGFT सार्वजनिक सूचना क्रमांक 20/2026-27 मार्फत औपचारिकपणे अधिसूचित केली — हे कराराच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• TRQ = Tariff Rate Quota: ही द्विस्तरीय शुल्क (Two-tier tariff) पद्धत आहे.
• कार्यपद्धती: निश्चित कोट्याच्या मर्यादेत कमी शुल्क, तर कोटा ओलांडल्यास जास्त शुल्क आकारले जाते.

भारताच्या साहाय्याने पुनर्संचयित नेपाळमधील विहाराला UNESCO आशिया-पॅसिफिक वारसा पुरस्कार

नेपाळमधील ललितपूर येथील 17 व्या शतकातील ‘जेष्ठ वर्ण महाविहार’ या ऐतिहासिक बौद्ध विहाराला 2015 च्या गोरखा भूकंपानंतरच्या उत्कृष्ट संवर्धन-पुनर्संचयनासाठी ‘UNESCO आशिया-पॅसिफिक वारसा पुरस्कार 2025’ (Award of Merit) मिळाला. हे पुनर्संचयन भारताच्या अनुदान साहाय्याने झाले आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: आधुनिक भूकंपरोधक तंत्र व पारंपरिक संवर्धन यांची सांगड घालणाऱ्या समुदाय-केंद्रित दृष्टिकोनासाठी हा गौरव करण्यात आला.

भारताकडे BRICS चे 2026 चे अध्यक्षपद

भारताकडे 2026 साठी BRICS चे अध्यक्षपद आहे (1 जानेवारी 2026 पासून). या वर्षीची संकल्पना ‘Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability’ अशी निश्चित करण्यात आली आहे. भारताच्या अध्यक्षतेखालील 18 वी BRICS शिखर परिषद 12–13 सप्टेंबर 2026 रोजी नवी दिल्लीत होणार आहे. (विशेष नोंद: इंडोनेशिया 2025 पासून BRICS चा सदस्य आहे.)

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: विस्तारित BRICS मध्ये आता 11 सदस्य आहेत: ब्राझील, रशिया, भारत, चीन व दक्षिण आफ्रिकेसह सौदी अरेबिया, इजिप्त, UAE, इथिओपिया, इराण व इंडोनेशिया.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 2

राष्ट्रीय

VB-G RAM G कायदा, 2025 — 1 जुलै 2026 पासून लागू

‘विकसित भारत – गॅरंटी फॉर रोजगार अँड आजीविका मिशन (ग्रामीण)’ [VB-G RAM G] कायदा, 2025 हा 1 जुलै 2026 पासून देशभर लागू झाला; यामुळे ग्रामीण रोजगार हमी चौकट बळकट होणार आहे.

योजनेचा देशव्यापी शुभारंभ 2 जुलै 2026 रोजी केंद्रीय कृषिमंत्री शिवराज सिंह चौहान यांच्या हस्ते आंध्र प्रदेशातील तिरुपती जिल्ह्यातील मुक्कावरीपल्ली (ओबुलावरिपल्ले मंडल) गावातून झाला; यावेळी मुख्यमंत्री एन. चंद्राबाबू नायडू व उपमुख्यमंत्री पवन कल्याण उपस्थित होते.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: VB-G RAM G हे MGNREGA-कालीन ग्रामीण रोजगार हमी चौकटीचे पुढचे रूप आहे. नव्या कायद्यानुसार ग्रामीण कुटुंबांना 100 ऐवजी 125 दिवसांच्या रोजगाराचा वैधानिक अधिकार मिळेल; तसेच कोणत्याही राज्यात किमान मजुरी 300 रुपयांपेक्षा कमी असणार नाही (राष्ट्रीय सरासरी मजुरीत 10% हून अधिक वाढ).

पर्यटन मंत्रालय – गुगल इंडिया सामंजस्य करार

भारताच्या पर्यटनस्थळांची डिजिटल दृश्यमानता AI व डेटा-आधारित तंत्रांनी वाढवण्यासाठी पर्यटन मंत्रालयाने गुगल इंडिया प्रा. लि. सोबत नवी दिल्लीत सामंजस्य करार केला (1 जुलै 2026 रोजी जाहीर). हा करार केंद्रीय पर्यटन व सांस्कृतिक मंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत यांच्या उपस्थितीत पार पडला.

नीती आयोगाचा अहवाल: ‘Strategic Roadmap for Making Ayurveda Global’

नीती आयोगाने PwC च्या सहकार्याने हा अहवाल नवी दिल्लीत प्रसिद्ध केला; 2047 पर्यंत आयुर्वेदाला जागतिक मान्यताप्राप्त, पुराव्यावर आधारित आरोग्यसेवा प्रणाली बनवण्याचा हा टप्प्याटप्प्याचा आराखडा असून तो ‘विकसित भारत@2047’ दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे. नीती आयोगाचे उपाध्यक्ष डॉ. अशोक कुमार लाहिरी यांच्या हस्ते प्रकाशन झाले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: AYUSH = आयुर्वेद, योग व निसर्गोपचार, युनानी, सिद्ध, होमिओपॅथी; आयुष मंत्रालयाचे सचिव — वैद्य राजेश कोटेचा.

भारत टेक्स 2026 (14–17 जुलै, नवी दिल्ली)

जगातील सर्वात मोठ्या वस्त्रोद्योग प्रदर्शनांपैकी एक असलेले ‘भारत टेक्स 2026’ 14–17 जुलै 2026 दरम्यान भारत मंडपम्, नवी दिल्ली येथे आयोजित करण्यात आले — हे भारताच्या जागतिक वस्त्रोद्योग महत्त्वाकांक्षांचे प्रदर्शन होते.

NIDAR 2.0 ड्रोन नवोन्मेष आव्हान सुरू

MeitY ने ड्रोन फेडरेशन इंडिया (DFI) सोबत ‘SwaYaan’ उपक्रमांतर्गत 2026-27 साठी ‘National Innovation Challenge for Drone Application and Research’ (NIDAR 2.0) सुरू केले — ज्याचा उद्देश स्वदेशी ड्रोन नवोन्मेषाला गती देणे हा आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: NIDAR = National Innovation Challenge for Drone Application and Research; नोडल मंत्रालय — MeitY (इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय).

पहिले PM SVANidhi स्ट्रीट फूड हब — लखनपूर (जम्मू-काश्मीर)

गृहनिर्माण व नागरी व्यवहार मंत्रालयाच्या ‘PM स्ट्रीट व्हेंडर्स आत्मनिर्भर निधी’ (PM SVANidhi) उपक्रमांतर्गत स्ट्रीट फूड हब विकसित करण्यासाठी जम्मू-काश्मीरमधील कठुआ जिल्ह्यातील लखनपूरची पहिल्या शहरांमध्ये निवड झाली आहे; यामुळे डोगरा खाद्यसंस्कृती व पर्यटनाला चालना मिळेल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: PM SVANidhi (2020 पासून): ही फेरीवाल्यांसाठी तारणमुक्त खेळते भांडवल कर्ज देणारी सूक्ष्म-पत योजना आहे.

MeitY चा Digital Threat Report 2025–26 (2री आवृत्ती)

भारताच्या BFSI व पेमेंट परिसंस्थेसाठी MeitY ने CERT-In, CSIRT-Fin व SISA यांच्यासह ‘Digital Threat Report 2025–26’ ची 2री आवृत्ती प्रसिद्ध केली; हा अहवाल Digital Forensics and Incident Response (DFIR) संशोधनावर आधारित आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: CERT-In = Indian Computer Emergency Response Team (MeitY अंतर्गत; IT कायदा 2000, कलम 70B).

SDGs–NIF प्रगती अहवाल 2026

‘SDGs – National Indicator Framework (NIF) Progress Report 2026’ (सांख्यिकी मंत्रालय) मध्ये सर्व 17 शाश्वत विकास ध्येयांसाठी 277 राष्ट्रीय निर्देशकांची कालमालिका आकडेवारी सादर करण्यात आली — ज्यामुळे पुराव्यावर आधारित धोरणनिर्मितीस मदत होईल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: SDGs: यात 17 ध्येये व 169 लक्ष्ये आहेत; संयुक्त राष्ट्रांनी ती 2015 मध्ये स्वीकारली (अजेंडा 2030).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 3

प्रादेशिक (महाराष्ट्र)

महाराष्ट्र मंत्रिमंडळ निर्णय (14 जुलै 2026) — शेतकरी कर्जमुक्तीत मोठा दिलासा

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाने ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना 2026’ च्या पात्रता निकषांत सुधारणा मंजूर केली: 2019 च्या कर्जमाफी योजनेतील सुमारे 13 लाख शेतकऱ्यांना लागू असलेली 50,000 रुपयांची मर्यादा रद्द करण्यात आली असून त्यांना पूर्ण कर्जमाफीचा लाभ मिळेल. आर्थिक वर्ष 2026-27 साठी नियमित कर्जफेडीची अट रद्द केल्याने सुमारे 23 लाख शेतकरी प्रोत्साहन लाभास पात्र ठरले आहेत. योजनेचा आतापर्यंत सुमारे 56 लाख शेतकऱ्यांना लाभ झाला असून, सुमारे 36,585 कोटी रुपयांचे साहाय्य देण्यात आले आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: योजनेचे नाव पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर (1725–1795) यांच्यावरून दिले आहे — त्या माळव्याच्या होळकर राणी होत्या; जन्मस्थळ चोंडी (जि. अहिल्यानगर, महाराष्ट्र).

डहाणूतील डापचरी येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाची कृषी बाजारपेठ

पालघर जिल्ह्यातील डहाणू तालुक्यातील डापचरी दुग्ध प्रकल्पाची 558.43 हेक्टर शासकीय जमीन आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या कृषी बाजारपेठ विकासासाठी हस्तांतरित करण्यास मंत्रिमंडळाची मान्यता देण्यात आली आहे.

मालमत्ता मुद्रीकरण धोरण व इतर मान्यता

नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी मालमत्ता मुद्रीकरण (asset monetisation) धोरणासह क्रीडा पायाभूत सुविधा, पुनर्वसन साहाय्य व वाहतूक प्रकल्पांनाही राज्य मंत्रिमंडळाने मान्यता दिली आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 4

राज्यव्यवस्था, प्रशासन व नियुक्त्या

जनरल धीरज सेठ — 31वे लष्करप्रमुख (COAS)

जुलै 2026 मध्ये जनरल धीरज सेठ यांनी भारतीय लष्कराचे 31 वे लष्करप्रमुख (Chief of the Army Staff) म्हणून पदभार स्वीकारला आणि भविष्यसज्ज दलासाठी ‘VIJAY’ परिवर्तन आराखडा जाहीर केला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: COAS हे 4-स्टार जनरल पद आहे; सशस्त्र दलांचे सर्वोच्च अधिपत्य राष्ट्रपतींकडे असते (कलम 53).

BPR&D, NCRB व SVPNPA साठी नवे प्रमुख

पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळ नियुक्ती समितीने (ACC) 3 पोलीस संस्थांसाठी वरिष्ठ IPS नियुक्त्या मंजूर केल्या — आलोक कुमार मित्तल (IPS 1993, हरियाणा केडर) यांची Bureau of Police Research & Development (BPR&D) च्या महासंचालकपदी नियुक्ती करण्यात आली; तसेच NCRB व SVPNPA (हैदराबाद) साठीही नवे प्रमुख नेमण्यात आले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: BPR&D व NCRB हे केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या अंतर्गत येतात; तर SVPNPA मध्ये IPS प्रोबेशनर्सचे प्रशिक्षण होते.

दिलीप आसबे (NPCI) यांची SWIFT पर्यवेक्षकीय मंडळावर नियुक्ती

NPCI चे MD व CEO दिलीप आसबे यांची SWIFT च्या Supervisory Board वर नियुक्ती झाली; SWIFT च्या एकस्तरीय संचालक मंडळाकडून नव्या रचनेकडील स्थित्यंतराच्या टप्प्यावर ही नियुक्ती करण्यात आली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: SWIFT = Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication (मुख्यालय: ला हुल्प, बेल्जियम). NPCI कडे UPI, RuPay व IMPS चे संचालन असते.

SEBI सदस्यांसाठी नवी आचारसंहिता

SEBI ने पूर्णवेळ सदस्यांना (Whole-Time Members) नव्या थेट समभाग गुंतवणुकीस मनाई करणारी आचारसंहिता मंजूर केली (म्युच्युअल फंड गुंतवणुकीस परवानगी). मासिक मूळ वेतनाच्या दुपटीहून अधिक व्यवहारांचे प्रकटीकरण बंधनकारक करण्यात आले असून, 50,000 रुपयांवरील भेटवस्तूंची Oversight and Ethics Committee कडे नोंद करणे आवश्यक असणार आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: SEBI ही SEBI कायदा, 1992 अंतर्गत स्थापन झालेली वैधानिक संस्था आहे; मुख्यालय मुंबई.

कॉर्पोरेट नियुक्त्या

जिओ प्लॅटफॉर्म्स लि. (रिलायन्स इंडस्ट्रीजची उपकंपनी)च्या CEO पदी पंकज पवार यांची नियुक्ती करण्यात आली — बहुप्रतीक्षित IPO पूर्वी (14 जुलै 2026 रोजी घोषणा). IREDA चे संचालक (वित्त) व CFO बिजय कुमार मोहंती यांच्याकडे 3 महिन्यांसाठी IREDA च्या CMD पदाचा अतिरिक्त कार्यभार सोपवण्यात आला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: IREDA = Indian Renewable Energy Development Agency — नवीन व नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाच्या अंतर्गत येणारी नवरत्न NBFC आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 5

अर्थव्यवस्था व वित्त

जून 2026 मध्ये किरकोळ महागाई (CPI) 4.38% वर

13 जुलै 2026 रोजी प्रसिद्ध आकडेवारीनुसार जून 2026 मध्ये CPI महागाई 4.38% वर पोहोचली (मे मधील 3.93% वरून) — ही डिसेंबर 2024 नंतरची उच्चांकी पातळी आहे. अन्नधान्य महागाई 5.32% वर असून, वाहतूक महागाई (4.31%) मध्ये पश्चिम आशियातील ऊर्जा-धक्क्याचे विलंबित संक्रमण दिसले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: CPI ची आकडेवारी NSO/MoSPI प्रसिद्ध करते; RBI चे महागाई लक्ष्य 4% (+/- 2%) असते — याला लवचिक महागाई लक्ष्यीकरण (RBI कायदा, कलम 45ZA) म्हणतात.

जून 2026 मध्ये व्यापार तूट 30.43 अब्ज डॉलर्सवर

भारताची वस्तू व्यापार तूट जून 2026 मध्ये 30.43 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सवर पोहोचली — ज्यात वार्षिक तुलनेत 59% वाढ झाली (आकडेवारी 14 जुलै 2026 रोजी प्रसिद्ध); वाढलेल्या ऊर्जा किमतींमुळे आयात खर्च वाढल्याचा हा प्रमुख परिणाम आहे.

RBI धोरण पार्श्वभूमी: रेपो दर 5.25%, तटस्थ भूमिका

या पंधरवड्यात RBI चा रेपो दर 5.25% व भूमिका तटस्थ राहिली. जून 2026 च्या आढाव्यात MPC ने आर्थिक वर्ष 2026-27 चा GDP वाढ अंदाज 6.6% पर्यंत खाली आणला, तर CPI महागाई अंदाज 5.1% पर्यंत वर नेला — यामागे पश्चिम आशियातील संघर्ष व मान्सूनची जोखीम ही प्रमुख कारणे. रुपयाचे मूल्य सुमारे 96.4 प्रति डॉलर या पातळीवर आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: धोरण मार्गिका: SDF 5.00% (तळ), MSF/बँक दर रेपो दराच्या वर (छत); CRR 3.00%, SLR 18.00%.

WIPO World Intangible Investment Report 2026 — भारत सर्वाधिक वेगाने वाढणारा

WIPO व Luiss Business School यांनी ‘World Intangible Investment Report 2026’ ची 3री आवृत्ती प्रसिद्ध केली: जगातील 15 सर्वात मोठ्या अर्थव्यवस्थांमध्ये अमूर्त गुंतवणुकीत भारताची वाढ सर्वाधिक म्हणजे 7.9% आहे (2023 मध्ये 78.2 अब्ज डॉलर्स). यात भारत जपान (4.8%), फिलिपाईन्स (4.6%) व अमेरिका (4.4%) यांच्या पुढे आहे. भारताच्या एकूण अमूर्त गुंतवणुकीत सॉफ्टवेअर व डेटाबेसचा वाटा 45% आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: WIPO = World Intellectual Property Organization — संयुक्त राष्ट्रांची विशेष संस्था; मुख्यालय जिनिव्हा.

GST दिन — 1 जुलै 2026 (GST ची 9 वर्षे)

1 जुलै 2017 रोजी लागू झालेल्या वस्तू व सेवा कराला (GST) 9 वर्षे पूर्ण झाल्यानिमित्त 1 जुलै 2026 रोजी GST दिन साजरा करण्यात आला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: GST साठी 101 वी घटनादुरुस्ती कायदा, 2016 पारित झाला; GST परिषद कलम 279A अन्वये स्थापन असून अध्यक्ष केंद्रीय अर्थमंत्री असतात.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 6

विज्ञान व तंत्रज्ञान

गगनयान मोहीम: ISRO च्या महत्त्वाच्या चाचण्या

ISRO ने गगनयान कार्यक्रमासाठी पहिली SOLVE भू-चाचणी यशस्वी केली (5 जुलै 2026) आणि गगनयान क्रू मॉड्यूल प्रणालींच्या चाचण्याही यशस्वी केल्या (12 जुलै 2026). पहिल्या मानवरहित चाचणी उड्डाणात (G1) ‘व्योममित्र’ हा ह्युमनॉइड रोबो जाणार आहे; पहिले मानवसहित उड्डाण करण्याचे 2027 चे लक्ष्य आहे — ते साध्य झाल्यास रशिया, अमेरिका व चीननंतर स्वबळावर मानवी अंतराळ उड्डाण करणारा भारत 4 था देश ठरेल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• नियोजित अंतराळवीर: प्रशांत बालकृष्णन नायर, अजित कृष्णन, अंगद प्रताप व शुभांशू शुक्ला (सर्व IAF वैमानिक). प्रक्षेपक: ह्युमन-रेटेड LVM-3 (HLVM-3).
• ISRO च्या 2026 च्या आराखड्यात Oceansat-3A (EOS-10) — पहिल्या उद्योगनिर्मित PSLV वरून प्रक्षेपित — आणि Technology Demonstration Satellite-1 (TDS-1) यांचाही समावेश आहे.

सेमीकंडक्टर मोहीम व AI गव्हर्नन्समधील सहभाग

या पंधरवड्यात भारताच्या सेमीकंडक्टर मिशनला मिळालेली गती कायम राहिली; तसेच जिनिव्हातील पहिल्या UN Global Dialogue on AI Governance (6–7 जुलै) मधील सहभागाने जागतिक AI नियमनिर्मितीत भारताचे स्थान अधोरेखित झाले.

जागतिक दूरसंचार मानक संस्थांमधील सहभागास DoT चे साहाय्य

3GPP, ITU व oneM2M यांसारख्या जागतिक मानक संस्थांमधील भारतीय सहभागासाठी आर्थिक साहाय्य देणारी योजना चर्चेत आहे — यामागे दूरसंचार मानकनिर्मितीत भारताची भूमिका बळकट करण्याचा प्रयत्न आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: ITU = International Telecommunication Union (संयुक्त राष्ट्र संस्था; मुख्यालय जिनिव्हा); 3GPP ही संस्था मोबाइल ब्रॉडबँड (5G/6G) मानके विकसित करते.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 7

क्रीडा

विम्बल्डन 2026 (139वी आवृत्ती, 29 जून – 12 जुलै, लंडन)

पुरुष एकेरी: यानिक सिनर (इटली) याने अलेक्झांडर झ्वेरेव्ह (जर्मनी) याचा 6-7, 7-6, 6-3, 6-4 असा पराभव केला — हे त्याचे सलग 2रे विम्बल्डन व एकूण 5वे ग्रँड स्लॅम विजेतेपद ठरले.

महिला एकेरी: लिंडा नोस्कोव्हा (चेक प्रजासत्ताक) हिने देशबांधव कॅरोलिना मुचोव्हा हिचा 6-2, 5-7, 6-3 असा पराभव करत पहिले ग्रँड स्लॅम जिंकले — वयाच्या 21व्या वर्षी ती पेट्रा क्विटोव्हा (2011) नंतरची सर्वात तरुण विम्बल्डन महिला विजेती ठरली.

एकाच देशाच्या दोन महिला खेळाडूंनी मेजर अंतिम फेरी गाठणारा चेक प्रजासत्ताक हा ओपन युगातील 6वा देश बनला. विक्रम: व्हिडिओ रिव्ह्यू वापरणारे हे पहिले विम्बल्डन ठरले; विक्रमी सुमारे 64.2 दशलक्ष पौंडांची बक्षीस रक्कम देण्यात आली. नोव्हाक जोकोविचने विम्बल्डन पुरुष एकेरी सामने-विजयांचा रॉजर फेडररचा विक्रम मागे टाकला (107 विजय).

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: विम्बल्डन ही सर्वात जुनी ग्रँड स्लॅम स्पर्धा आहे (1877 पासून); ती ऑल इंग्लंड लॉन टेनिस अँड क्रोके क्लब, लंडन येथे गवताच्या कोर्टवर खेळवली जाते.

फिफा विश्वचषक 2026 — उपांत्य फेरी (1–15 जुलै दरम्यान)

फिफा विश्वचषक 2026 (11 जून – 19 जुलै) कॅनडा, मेक्सिको व अमेरिका यांच्या संयुक्त यजमानपदाखाली पार पडला — ही 48 संघ, 104 सामने व 16 यजमान शहरे असलेली पहिलीच स्पर्धा ठरली.

उपांत्य फेरी: स्पेनने फ्रान्सचा 2-0 असा पराभव केला (14 जुलै, डॅलस — मिकेल ओयारझाबाल व पेद्रो पोरो यांचे गोल); अर्जेंटिनाने इंग्लंडचा 2-1 असा पराभव केला (15 जुलै, अटलांटा — एन्झो फर्नांडेझचा बरोबरी करणारा गोल व 92व्या मिनिटाला मार्टिनेझचा विजयी गोल; दोन्ही गोलांत लिओनेल मेस्सीचा सहभाग).

अंतिम सामना 19 जुलै 2026 रोजी मेटलाइफ स्टेडियम, ईस्ट रदरफोर्ड, न्यू जर्सी येथे नियोजित — गतविजेता अर्जेंटिना विरुद्ध 2010 चा विजेता स्पेन. तिन्ही यजमान देश Round of 16 फेरीत बाहेर पडले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: हा पहिलाच 3 देशांच्या यजमानपदाखालील फिफा विश्वचषक आहे; तसेच Round of 32 फेरी असलेली ही पहिलीच स्पर्धा आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 8

पुरस्कार व सन्मान

पंतप्रधान मोदींना ‘बिंतांग अदिपूर्ण’ (7 जुलै 2026)

इंडोनेशियाचे राष्ट्राध्यक्ष प्रबोवो सुबियांतो यांनी जकार्ताच्या मर्देका पॅलेसमध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना इंडोनेशियाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान ‘बिंतांग अदिपूर्ण’ प्रदान केला. जवाहरलाल नेहरू (1995) यांच्यानंतर हा सन्मान मिळवणारे ते केवळ 2रे भारतीय पंतप्रधान ठरले. हा मोदींचा 33वा आंतरराष्ट्रीय सन्मान असल्याचे वृत्त आहे.

इंटरनॅशनल बुकर पुरस्काराचे नामांतर (3 जुलै 2026)

इंटरनॅशनल बुकर पुरस्काराचे ‘बुखमन इंटरनॅशनल बुकर प्राइझ’ असे नामांतर झाले; नव्या प्रायोजकत्वाखाली बक्षीस रक्कम दुप्पट करण्यात आली आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: इंटरनॅशनल बुकर हा इंग्रजीत अनुवादित कथासाहित्यासाठी दिला जाणारा वार्षिक पुरस्कार असून बक्षिसाची रक्कम लेखक व अनुवादक यांच्यात समान वाटली जाते.

नीता अंबानी — AAPI मानवतावादी पुरस्कार व ‘की टू द सिटी ऑफ टॅम्पा’

रिलायन्स फाउंडेशनच्या अध्यक्षा नीता अंबानी यांना American Association of Physicians of Indian Origin (AAPI) चा सर्वोच्च सन्मान — मानवतावादी पुरस्कार — आणि टॅम्पा शहराची ‘की टू द सिटी’ 44व्या AAPI वार्षिक अधिवेशनात (टॅम्पा, फ्लोरिडा, अमेरिका) प्रदान करण्यात आले.

ICMR-MINDS ला राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स पुरस्कार 2026 मध्ये सुवर्ण

AI-आधारित मानसिक आरोग्यसेवा प्लॅटफॉर्मसाठी ICMR-MINDS ला ‘राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स पुरस्कार 2026’ मध्ये सुवर्ण पुरस्कार (6 जुलै रोजी घोषित) प्रदान करण्यात आला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: ICMR = भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद — आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या अंतर्गत; मुख्यालय नवी दिल्ली.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 9

अभियांत्रिकी व पायाभूत सुविधा

CPWD चा 172वा वर्धापन दिन; ‘SANKALP’ चौकटीचे अनावरण (12 जुलै 2026)

केंद्रीय सार्वजनिक बांधकाम विभागाने (CPWD) विज्ञान भवन, नवी दिल्ली येथे 172वा वर्धापन दिन साजरा केला. केंद्रीय गृहनिर्माण व नागरी व्यवहार मंत्री मनोहर लाल यांच्या हस्ते ‘SANKALP’ चौकटीचे अनावरण झाले; तसेच ‘India’s Urban Transformation: Reflections from Policy and Practice’ या पुस्तकाचे प्रकाशन करण्यात आले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• संस्था: CPWD (स्थापना: 1854) — गृहनिर्माण व नागरी व्यवहार मंत्रालयाच्या अंतर्गत भारत सरकारची प्रमुख अभियांत्रिकी संस्था.
• प्रमुख प्रकल्प: सेंट्रल व्हिस्टा प्रकल्पाची अंमलबजावणी CPWD कडे आहे.

महाराष्ट्रातील पायाभूत सुविधा मान्यता

14 जुलैच्या महाराष्ट्र मंत्रिमंडळ निर्णयांत क्रीडा पायाभूत सुविधा, वाहतूक प्रकल्प व नागरी मालमत्ता मुद्रीकरण यांचा समावेश होता.

• मालमत्ता मुद्रीकरण: नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी मालमत्ता मुद्रीकरण धोरण राबवण्यास मान्यता.
• पायाभूत सुविधा: क्रीडा क्षेत्रातील पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी विशेष तरतूद.
• वाहतूक प्रकल्प: सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेला गती देण्यासाठी महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांना मंजुरी.
• उद्दिष्ट: नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे आर्थिक स्रोत वाढवून वित्तीय स्थिती बळकट करणे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 10

श्रद्धांजली (निधन)

मुद्रगडा पद्मनाभ रेड्डी (73) — आंध्र प्रदेशातील ज्येष्ठ नेते

आंध्र प्रदेशातील ज्येष्ठ राजकीय नेते मुद्रगडा पद्मनाभ रेड्डी यांचे जुलै 2026 मध्ये मूत्रपिंडाच्या आजाराने निधन झाले. ते 73 वर्षांचे होते.

• खासदार: 1999 ते 2004 या काळात खासदार म्हणून कार्य.
• आमदार: 1978 ते 1994 या प्रदीर्घ काळात आंध्र प्रदेश विधानसभेत प्रतिनिधित्व.

चेळियन (57) — प्रसिद्ध भारतीय छायाचित्रणकार (सिनेमॅटोग्राफर)

भारतीय चित्रपटसृष्टीतील नामांकित छायाचित्रणकार (Cinematographer) चेळियन यांचे जुलै 2026 मध्ये वयाच्या 57व्या वर्षी निधन झाले. ते त्यांच्या कलात्मक दृष्टिकोनासाठी व वास्तववादी सादरीकरणासाठी ओळखले जात होते. त्यांच्या जाण्याने तमिळ चित्रपटसृष्टीतील एका संवेदनशील तंत्रज्ञाची पोकळी निर्माण झाली आहे.

• उल्लेखनीय चित्रपट: कल्लूरी (Kalloori), परदेसी (Paradesi), टू लेट (To Let).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 11

महत्त्वाचे दिन, वर्धापन दिन व उत्सव

1 जुलै — राष्ट्रीय डॉक्टर दिन, CA दिन व GST दिन

1 जुलै हा दिवस भारतात तीन महत्त्वाच्या उपक्रमांसाठी ओळखला जातो:

• राष्ट्रीय डॉक्टर दिन: डॉ. बिधानचंद्र रॉय (प्रसिद्ध डॉक्टर, मुत्सद्दी व पश्चिम बंगालचे माजी मुख्यमंत्री; भारतरत्न 1961) यांच्या जयंती व पुण्यतिथीनिमित्त. 2026 ची संकल्पना: “Behind the Mask: Who Heals the Healers?”
• सनदी लेखापाल दिन (CA Day): 1 जुलै 1949 रोजी ICAI (Institute of Chartered Accountants of India) च्या स्थापनेच्या स्मरणार्थ.
• GST दिन: 1 जुलै 2017 रोजी GST लागू झाल्याच्या स्मरणार्थ.

11 जुलै — जागतिक लोकसंख्या दिन

2026 ची संकल्पना: “Realizing the hopes and aspirations of young people – today and for the future” (73 देशांतील 18–39 वयोगटातील 100,000 हून अधिक लोकांच्या UNFPA Demographic Futures Survey वर आधारित).

• उगम: 11 जुलै 1987 रोजी जगाची लोकसंख्या 5 अब्जांवर पोहोचली — ‘Day of Five Billion’.
• स्थापना: UNDP च्या नियामक मंडळाने 1989 मध्ये स्थापना केली; 1990 मध्ये प्रथमच पाळला गेला. नेतृत्व UNFPA कडे.
• सद्यस्थिती: जागतिक लोकसंख्या 8.3 अब्जांहून अधिक; भारत जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश (सुमारे 1.46 अब्ज) — 2023 मध्ये चीनला मागे टाकले.

जुलैतील इतर उल्लेखनीय दिन (संदर्भासाठी)

कारगिल विजय दिवस (26 जुलै), जागतिक हिपॅटायटिस दिन (28 जुलै) व आंतरराष्ट्रीय व्याघ्र दिन (29 जुलै) — हे या पंधरवड्याबाहेरील असले तरी जुलैच्या चालू घडामोडींसोबत वारंवार विचारले जातात.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

Page 1 / 3

© स्पर्धा परीक्षा मित्र · पाक्षिक चालू घडामोडी संग्रह · 1–15 जुलै 2026
MPSC / UPSC / PSI / STI / बँकिंग / SSC व सर्व स्पर्धा परीक्षा उमेदवारांसाठी
सर्व आकडेवारी अभ्यासाच्या सोयीसाठी संकलित. कृपया अधिकृत स्रोतांसह पडताळणी करावी.

चालू घडामोडी: 16–30 जून 2026

पाक्षिक चालू घडामोडी संकलन

16 जून 2026 ते 30 जून 2026 (दोन्ही दिनांक समाविष्ट)

MPSCUPSCPSISTIसंयुक्त व बँकिंग परीक्षार्थींसाठी

अनुक्रमणिका

1. 1आंतरराष्ट्रीय
2. 2राष्ट्रीय व राज्यव्यवस्था (Polity)
3. 3प्रादेशिक (महाराष्ट्र व राज्ये)
4. 4अर्थव्यवस्था, वित्त व बँकिंग
5. 5विज्ञान, तंत्रज्ञान व अभियांत्रिकी
6. 6पुरस्कार व सन्मान
7. 7क्रीडा
8. 8महत्त्वाचे दिवस व वर्धापन (16–30 जून)
9. 9निधनवार्ता
10. 10महत्त्वाच्या नियुक्त्या — थोडक्यात

विभाग 1

आंतरराष्ट्रीय

52 वी G7 शिखर परिषद: ही परिषद 15 ते 17 जून दरम्यान फ्रान्समधील एव्हियाँ-ले-बेन (Evian-les-Bains) येथे पार पडली.

• सहभाग: या वर्षी फ्रान्स परिषदेचा यजमान होता. भारताने 'आउटरीच पाहुणा' (Outreach Guest) म्हणून यात अधिकृत सहभाग नोंदवला. भारताव्यतिरिक्त ब्राझील, केनिया, इजिप्त आणि दक्षिण कोरिया या देशांनाही विशेष आमंत्रित करण्यात आले होते.
• प्रमुख चर्चा: या परिषदेत युक्रेनमधील परिस्थिती, मध्यपूर्वेतील संघर्ष, महत्त्वपूर्ण खनिजे (Critical Minerals) आणि जागतिक आर्थिक असमतोल या अत्यंत महत्त्वाच्या जागतिक मुद्द्यांवर संयुक्त निवेदने प्रसिद्ध करण्यात आली.
• नेतृत्व: जपानच्या पंतप्रधान सनाए ताकाइची यांची ही पहिलीच G7 परिषद होती; तर फ्रान्सचे अध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रों आणि यूकेचे पंतप्रधान कीर स्टार्मर यांच्या कार्यकाळातील ही शेवटची G7 परिषद ठरली.
• G7 चे स्थायी सदस्य: अमेरिका, यूके, फ्रान्स, जर्मनी, इटली, जपान आणि कॅनडा.

अमेरिका–इराण सामंजस्य करार (MoU): 17 जून 2026 रोजी व्हर्सायच्या राजवाड्यात (Palace of Versailles) या करारावर स्वाक्षरी करण्यात आली.

• अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या हस्ते यावर स्वाक्षरी झाली; 2026 च्या इराण युद्धाची समाप्ती करणे आणि होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) व्यावसायिक जहाजांसाठी पुन्हा खुली करणे, हे या कराराचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
• होर्मुझ सामुद्रधुनी: हा पर्शियन आखात (Persian Gulf) आणि ओमानचे आखात (Gulf of Oman) यांच्या दरम्यानचा एक प्रमुख सागरी तेल-मार्ग आहे. भारत हा जगातील 3ऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा तेल-आयातदार देश असल्याने, भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी हा मार्ग अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

भारताने फ्रान्समध्ये (नीस) UPI सेवा सुरू केली (16 जून)

• पंतप्रधान मोदींच्या फ्रान्स दौऱ्यादरम्यान नीस (Nice) येथील 'गॅलरीज लाफायेत' (Galeries Lafayette) या प्रसिद्ध डिपार्टमेंट स्टोअरमध्ये 16 जून 2026 रोजी UPI सेवेचा शुभारंभ करण्यात आला — हे भारताच्या डिजिटल पेमेंट्स प्रणालीच्या जागतिक विस्ताराचे एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.
• UPI चे संचालन: भारतात UPI (Unified Payments Interface) चे संपूर्ण संचालन आणि नियंत्रण NPCI (नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया) द्वारे केले जाते, तर आंतरराष्ट्रीय विस्ताराची जबाबदारी NIPL (NPCI International Payments Limited) पार पाडते.
• 'सिंहा 4×4' हलके चिलखती वाहन (Light Armoured Vehicle): 16 जून 2026 रोजी फ्रान्समधील पॅरिस येथे आयोजित 'युरोसॅटरी 2026' (Eurosatory 2026) या आंतरराष्ट्रीय संरक्षण प्रदर्शनात हे वाहन प्रथमच सादर करण्यात आले.
• निर्मिती आणि सहकार्य: हे अत्याधुनिक चिलखती वाहन कल्याणी स्ट्रॅटेजिक सिस्टिम्स (Kalyani Strategic Systems - भारत फोर्जची उपकंपनी) आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या 'पॅरामाउंट ग्रुप' (Paramount Group) यांनी संयुक्तपणे विकसित करून जगासमोर सादर केले आहे.
• महत्त्व आणि वैशिष्ट्य: 'युरोसॅटरी' हे पॅरिसमध्ये दर दोन वर्षांनी (द्विवार्षिक) भरणारे जगातील सर्वात मोठ्या भू-संरक्षण प्रदर्शनांपैकी एक मानले जाते. या जागतिक मंचावर 'सिंहा 4×4' चे सादरीकरण हे 'आत्मनिर्भर भारत' मोहिमेअंतर्गत भारताच्या वाढत्या संरक्षण-निर्यातीचे (Defence Exports) आणि जागतिक संरक्षण उत्पादन क्षमतेचे एक अत्यंत महत्त्वाचे प्रतीक आहे.

भारत–चीन संबंध सामान्यीकरण चर्चा; डोवाल–वांग यी भेट (22 जून)

• राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार अजित डोवाल यांनी 22 जून 2026 रोजी नवी दिल्लीत (BRICS बैठकीच्या पार्श्वभूमीवर) चीनचे परराष्ट्रमंत्री वांग यी यांची भेट घेतली.

पाकिस्तानने UN मंचावर काश्मीर मुद्दा उपस्थित केल्यास भारताचा आक्षेप (न्यूयॉर्क) (24 जून)

• भारताने 'राईट ऑफ रिप्लाय' (Right of Reply) वापरून याला चोख प्रत्युत्तर दिले; सद्यस्थितीत UN मधील भारताचे स्थायी प्रतिनिधी राजदूत पर्वतनेनी हरीश आहेत.
• भारताची ठाम भूमिका: जम्मू-काश्मीर हा भारताचा अविभाज्य आणि अतूट भाग आहे; तसेच द्विपक्षीय (Bilateral) मुद्दे अशा बहुपक्षीय (Multilateral) मंचावर उपस्थित करता येत नाहीत.

अबिय अहमद इथिओपियाचे सलग दुसऱ्यांदा पंतप्रधान (25–26 जून (वृत्त))

• इथिओपिया — राजधानी अदिस अबाबा (आफ्रिकन युनियनचे मुख्यालयही येथेच आहे); अबिय अहमद यांना 2019 चा नोबेल शांतता पुरस्कार मिळालेला आहे.

'ऑपरेशन अमिस्ताद' — व्हेनेझुएलाला भारताची मानवतावादी मदत मोहीम (27 जून)

• व्हेनेझुएलातील विनाशकारी भूकंपानंतर सुरू; भारताच्या 'फर्स्ट रिस्पॉन्डर' (First Responder) HADR भूमिकेचे निदर्शक.

पंतप्रधान मोदींचा सेशेल्स राज्यभेट दौरा (28 जून 2026)

• 'गार्डियन ऑफ द ब्लू होरायझन' (Guardian of the Blue Horizon): हा सेशेल्स देशाचा नव्याने निर्माण करण्यात आलेला सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मान (Presidential Distinction) असून, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे या सन्मानाचे पहिले मानकरी ठरले आहेत.
• सहकार्य आणि भागीदारी: भारत आणि सेशेल्स यांनी सागरी सुरक्षा, संरक्षण, आणि इतर महत्त्वाच्या क्षेत्रांवर एकूण 19 सामंजस्य करार व उपक्रम जाहीर केले. यावेळी मोदींनी हिंदी महासागराला 'ओशन ऑफ ऑपॉर्च्युनिटी' (Ocean of Opportunity) म्हणून संबोधले. ही विशेष भागीदारी भारताच्या 'MAHASAGAR' (Mutual and Holistic Advancement for Security and Growth Across Regions) या नव्या सागरी दृष्टिकोनाशी पूर्णपणे सुसंगत आहे (जे भारताच्या 2015 च्या 'SAGAR' धोरणाचे प्रगत आणि विकसित रूप आहे).

सर्वाधिक UNESCO जागतिक वारसा स्थळे (61) असलेला देश म्हणून इटली अग्रस्थानी (29 जून)

• इटलीने जागतिक वारसा 'राजधानी' (World Heritage Capital) म्हणून आपले पहिले स्थान जागतिक स्तरावर कायम ठेवले असून, त्यांच्या स्थळांची एकूण संख्या आता 61 झाली आहे.
• UNESCO मुख्यालय: पॅरिस (फ्रान्स) येथे स्थित आहे.

IUU मासेमारीविरुद्ध 'मोम्बासा घोषणापत्र' स्वीकृत (अवर ओशन कॉन्फरन्स 2026, मोम्बासा, केनिया)

• मोम्बासा येथे झालेल्या परिषदेत एकूण 15 देशांनी बेकायदेशीर, नोंद न झालेल्या व अनियंत्रित (IUU - Illegal, Unreported, and Unregulated) मासेमारीविरुद्ध हे घोषणापत्र स्वीकारले आहे.
• हे पाऊल UN च्या SDG 14 (जलचर जीवसृष्टी - Life Below Water) ला पूरक आहे. विशेष नोंद: भारत या घोषणापत्राचा स्वाक्षरीदार (Signatory) नाही.

16 वी भारत–जपान वार्षिक शिखर परिषद (1–3 जुलै) (जाहीर 26 जून)

• जपानच्या पंतप्रधान सनाए ताकाइची या अधिकृत परिषदेसाठी भारत दौऱ्यावर आल्या होत्या; या महत्त्वपूर्ण परिषदेदरम्यान दोन्ही देशांनी ऐतिहासिक असा आपला पहिला संरक्षण सह-विकास करार (Defence Co-development Agreement - UNICORN प्रकल्प) केला.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 2

राष्ट्रीय व राज्यव्यवस्था (Polity)

NEET-UG 2026 फेरपरीक्षा घेण्यात आली (21 जून)

• 3 मे रोजीची परीक्षा पेपरफुटीच्या आरोपामुळे रद्द झाल्यानंतर, NTA ने फेरपरीक्षेचा आदेश दिला; सुरक्षेचा कडक उपाय म्हणून प्रश्नपत्रिका IAF ने (भारतीय हवाई दलाने) हवाई मार्गे नेल्या; तसेच फसवणूक आणि अफवा रोखण्यासाठी 22 जूनपर्यंत टेलिग्राम ॲपवर तात्पुरती बंदी लागू करण्यात आली होती.
• NTA (नॅशनल टेस्टिंग एजन्सी) ही संस्था भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयांतर्गत (Ministry of Education) कार्य करते.

गृह मंत्रालयाकडून FCRA दुरुस्ती नियम, 2026 अधिसूचित (22 जून)

• परकीय देणग्यांवर कडक मर्यादा: या नवीन दुरुस्तीमुळे बिगरसरकारी संस्थांच्या (NGOs) परकीय निधीवर आणखी कडक मर्यादा घालण्यात आल्या आहेत. नवीन नियम 9(1B) नुसार, नोंदणी प्रमाणपत्रावर आता निधीचा निश्चित उद्देश आणि तो वापरली जाणारी राज्ये किंवा केंद्रशासित प्रदेश (States/UTs) स्पष्टपणे नमूद करावी लागतील; यासाठी नियम 17B आणि फॉर्म FC-6F चा अंतर्भाव करण्यात आला आहे.
• मूळ कायदा: परकीय अंशदान (नियमन) कायदा, 2010 (Foreign Contribution Regulation Act, 2010).
• महत्त्वपूर्ण न्यायनिर्णय: नोएल हार्पर वि. भारत सरकार (2022) — या ऐतिहासिक खटल्यात न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे की, परकीय देणग्या स्वीकारण्याचा नागरिकांना किंवा संस्थांना कोणताही निरपेक्ष किंवा मूलभूत हक्क (Absolute Right) नाही.

लखनौ कोचिंग सेंटर आगीत 15 ठार (22 जून)

• कोचिंग सेंटर/ॲनिमेशन स्टुडिओ असलेल्या इमारतीत आग; शहरी अग्निसुरक्षा व इमारत-नियमांतील त्रुटी अधोरेखित.

राष्ट्रपती मुर्मू यांच्या हस्ते 65 पद्म पुरस्कार प्रदान (23 जून 2026)

• राष्ट्रपती भवनात आयोजित दुसऱ्या नागरी गौरव समारंभात राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते एकूण 65 मान्यवरांना पद्म पुरस्कार प्रदान करण्यात आले. 2026 च्या यादीतील प्रमुख मानकऱ्यांमध्ये क्रिकेटपटू रोहित शर्मा आणि अभिनेते आर. माधवन (पद्मश्री), तसेच प्रसिद्ध अभिनेते मामुट्टी आणि टेनिसपटू विजय अमृतराज (पद्मभूषण) यांचा सन्मानपूर्वक समावेश आहे.
• नागरी सन्मान क्रम: भारतरत्न > पद्मविभूषण > पद्मभूषण > पद्मश्री.

सुंदरराज पी. यांची NIA मध्ये महानिरीक्षक (IG) म्हणून नियुक्ती (16 जून)

• 2003 बॅचचे छत्तीसगड-कॅडरचे वरिष्ठ IPS अधिकारी सुंदरराज पी. यांची या पदावर नियुक्ती झाली असून, ते बस्तरमधील त्यांच्या यशस्वी नक्षलविरोधी कारवायांसाठी विशेष प्रसिद्ध आहेत; 26/11 च्या मुंबई दहशतवादी हल्ल्यानंतर 'NIA कायदा, 2008' अंतर्गत राष्ट्रीय तपास संस्थेची (NIA) स्थापना करण्यात आली होती.

पंतप्रधान मोदींच्या हस्ते ₹25,016 कोटींच्या कोळसा-गॅसिफिकेशन प्रकल्पाची पायाभरणी, ओडिशा (20 जून)

• स्थान आणि गुंतवणूक: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते 20 जून 2026 रोजी ओडिशातील झारसुगुडा जिल्ह्यातील लखनपूर येथे या भव्य प्रकल्पाची पायाभरणी करण्यात आली; या प्रकल्पाची एकूण किंमत ₹25,016 कोटी इतकी आहे.
• उद्दिष्ट आणि महत्त्व: हा भारतातील पहिला व्यावसायिक स्तरावरील (Commercial-scale) 'कोल-टू-अमोनियम नायट्रेट' प्रकल्प आहे. भारताच्या महत्त्वाकांक्षी 'कोळसा-गॅसिफिकेशन मोहिमेस' गती देणे आणि रासायनिक खतांसाठी लागणाऱ्या कच्च्या मालावरील (Feedstocks) आयात-अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणावर कमी करणे, हे यामागचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.

AI-आधारित ग्रामीण अंतर्गत लेखापरीक्षण पोर्टल सुरू (28 जून)

• ठिकाण आणि कार्यक्रम: नवी दिल्लीतील पुसा कॅम्पस येथे आयोजित 'राष्ट्रीय ग्रामीण विकास संमेलन' (National Rural Development Conclave) मध्ये 28 जून 2026 रोजी या पोर्टलचे अधिकृतरीत्या उद्घाटन करण्यात आले.
• उद्दिष्ट आणि महत्त्व: ग्रामीण विकास मंत्रालयाच्या अंतर्गत राबविल्या जाणाऱ्या विविध महत्त्वाच्या ग्रामीण योजनांमधील (जसे की MGNREGA, PMAY-G, आणि PMGSY) आर्थिक पारदर्शकता (Financial Transparency), उत्तरदायित्व आणि लेखापरीक्षण (Audit) प्रक्रिया अधिक बळकट आणि सुलभ करणे, हे या AI-सक्षम (Artificial Intelligence-enabled) पोर्टलचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

केंद्रीय आरोग्यमंत्री जे.पी. नड्डा यांच्या हस्ते 'आरोग्य सेतू 2.0' सुरू (29 जून)

• ठिकाण आणि सादरीकरण: 29 जून 2026 रोजी नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे केंद्रीय आरोग्यमंत्री जे.पी. नड्डा यांच्या हस्ते 'आरोग्य सेतू 2.0' (Aarogya Setu 2.0) आणि इतर महत्त्वपूर्ण डिजिटल आरोग्य उपक्रमांचा अधिकृत शुभारंभ करण्यात आला.
• उद्दिष्ट आणि महत्त्व: कोविड-19 साथीच्या काळात संपर्क-मागोवा (Contact-tracing) घेण्यासाठी सुरू झालेल्या या ॲपचे आता एका सर्वसमावेशक 'वैयक्तिक आरोग्य नोंदवारी' (Personal Health Record - PHR) प्लॅटफॉर्ममध्ये रूपांतर करण्यात आले आहे. हा उपक्रम भारताच्या 'आयुष्मान भारत डिजिटल मिशन' (ABDM) ला प्रचंड बळकटी देतो; ज्याद्वारे नागरिकांना त्यांचे 'ABHA' खाते, आरोग्याच्या नोंदी (Health Records), विम्याचे तपशील (PM-JAY Wallet) आणि इतर वैद्यकीय सेवा एकाच डिजिटल प्रणालीद्वारे (Unified Digital Gateway) सहज उपलब्ध होतील.

हरियाणा व राजस्थानमध्ये 1994 च्या अप्पर यमुना रिव्हर बोर्ड कराराबाबत सामंजस्य करार (29 जून 2026)

• करार आणि पार्श्वभूमी: केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांच्या उपस्थितीत 29 जून 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे या ऐतिहासिक करारावर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या. यामुळे गेल्या 3 दशकांपासून प्रलंबित असलेल्या 'अप्पर यमुना रिव्हर बोर्ड' (UYRB - 1994) कराराच्या अंमलबजावणीचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
• प्रकल्प आणि फायदे: यमुनेच्या पाण्याच्या समन्यायी वाटप व व्यवस्थापनासाठी हा करार करण्यात आला आहे. याअंतर्गत हरियाणामधील हथनीकुंड बॅरेजवरून 3 मोठ्या भूमिगत पाइपलाइन्सद्वारे दरवर्षी सुमारे 580 MCM पाणी राजस्थानला (विशेषतः चुरू, सीकर आणि झुंझुनू जिल्ह्यांना) पुरवले जाईल.
• वैधानिक चौकट: हा आंतरराज्यीय जल-वाद 'आंतरराज्य नदी जल विवाद कायदा, 1956' (Inter-State River Water Disputes Act, 1956) आणि संविधानाच्या कलम 262 अंतर्गत सोडविण्यात आला आहे.

पासपोर्ट सेवा दिवस साजरा (24 जून)

• आवृत्ती आणि पार्श्वभूमी: 24 जून 2026 रोजी 14 वा 'पासपोर्ट सेवा दिवस' (Passport Seva Divas) साजरा करण्यात आला. 24 जून 1967 रोजी 'पासपोर्ट कायदा' (Passports Act) लागू झाल्याच्या स्मरणार्थ हा दिवस पाळला जातो.
• नागरिकत्वाबाबत स्पष्टीकरण: परराष्ट्र मंत्रालयाने (MEA) स्पष्ट केले आहे की, पासपोर्ट हे राष्ट्रीयत्व (Nationality) दर्शवणारे आणि आंतरराष्ट्रीय प्रवासासाठी वापरले जाणारे दस्तऐवज आहे; परंतु कायदेशीरदृष्ट्या ते स्वतःहून भारतीय 'नागरिकत्वाचा' (Citizenship) अंतिम किंवा निर्णायक पुरावा मानले जाऊ शकत नाही. (NRC आणि मतदार यादीच्या पडताळणी प्रक्रियेच्या पार्श्वभूमीवर हे विधान अत्यंत महत्त्वाचे आहे).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 3

प्रादेशिक (महाराष्ट्र व राज्ये)

भारतातील पहिल्या 'ऑफशोर' (सागरी) विमानतळास महाराष्ट्रात मान्यता (30 जून)

• निर्णय: जमिनीच्या उपलब्धतेची अडचण सोडवण्यासाठी नागरी उड्डाण मंत्रालयाने (MoCA) 30 जून 2026 रोजी महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर भारतातील पहिल्या 'ऑफशोर' (Offshore) विमानतळाच्या प्रस्तावाला मान्यता दिली आहे.
• उद्दिष्ट आणि महत्त्व: किनारी महाराष्ट्रातील विमानसेवा (Aviation) आणि लॉजिस्टिक्स (Logistics) पायाभूत सुविधांचा विस्तार करण्यासाठी हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि ऐतिहासिक पाऊल मानले जात आहे. हा प्रकल्प जपानमधील 'कान्साई' (Kansai) विमानतळाच्या धर्तीवर विकसित केला जाईल.

पेपरफुटीच्या संशयामुळे महाराष्ट्र TET 2026 पुढे ढकलली (जूनअखेर)

• निर्णय आणि पार्श्वभूमी: देशभरात सुरू असलेल्या NEET आणि इतर राष्ट्रीय परीक्षांच्या पेपरफुटीच्या घटनांच्या (Paper Leak Crisis) पार्श्वभूमीवर, महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेने (MSCE) अत्यंत सावधगिरीचा उपाय म्हणून 28 जून 2026 पासून सुरू होणारी 'शिक्षक पात्रता परीक्षा' (MahaTET) पुढे ढकलण्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला.
• कारण: परीक्षेच्या गोपनीयतेबाबत निर्माण झालेला संशय आणि संभाव्य गैरप्रकार टाळून परीक्षेची पारदर्शकता अबाधित राखणे.

महाराष्ट्र RTI नियम, 2026 वादात (अधिसूचित 12 जून, नंतर 2 जुलै रोजी स्थगित)

• अधिसूचना आणि वाद: 'माहिती अधिकार कायदा, 2005' च्या कलम 27(2) अंतर्गत राज्य सरकारने 12 जून 2026 रोजी हे नवीन नियम अधिसूचित केले होते. मात्र, यात अर्जासाठी 150 शब्दांची कडक मर्यादा, सक्तीचे ओळखपत्र (Photo ID), वाढीव शुल्क आणि 'एका अर्जात एकच विषय' अशा जाचक अटींमुळे अनेक अर्ज केवळ तांत्रिक कारणांवरून फेटाळले जाण्याची शक्यता निर्माण झाली होती.
• स्थगितीचा निर्णय: या तरतुदींमुळे पारदर्शकतेला बाधा येत असल्याचा आरोप करत माहिती अधिकार कार्यकर्ते आणि ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी तीव्र विरोध (उपोषणाचा इशारा) दर्शवला. या वाढत्या जनक्षोभानंतर, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी 2 जुलै 2026 रोजी या नवीन नियमांच्या अंमलबजावणीला तत्काळ स्थगिती (Stay) दिली.

आंध्र प्रदेशने IBM सोबत 'अमरावती क्वांटम व AI इनोव्हेशन सेंटर' (AQAIC) सुरू केले (18 जून)

• उद्दिष्ट आणि व्याप्ती: आंध्र प्रदेश सरकारने IBM च्या सहकार्याने सुरू केलेले हे 'अमरावती क्वांटम व AI इनोव्हेशन सेंटर', भारतातील सर्वात मोठे आणि संघटित 'क्वांटम प्रॉब्लेम-सॉल्व्हिंग नेटवर्क' (Quantum problem-solving network) मानले जात आहे.
• नेटवर्क आणि सहभाग: या महत्त्वपूर्ण उपक्रमांतर्गत राज्यभरातील अभियांत्रिकी महाविद्यालयांमधील तब्बल 380 'क्वांटम इनोव्हेशन सेल्स'ना (Cells) जोडण्यात आले असून, यामध्ये 3,000+ हून अधिक प्राध्यापक आणि विद्यार्थ्यांचा थेट सहभाग असणार आहे.
• महत्त्व: उद्योगक्षेत्रापुढील गुंतागुंतीची आव्हाने सोडवण्यासाठी, शैक्षणिक गुणवत्ता आणि IBM चे जागतिक तंत्रज्ञान यांची उत्तम सांगड घालून प्रगत क्वांटम ॲप्लिकेशन्स विकसित करणे हे या उपक्रमाचे प्रमुख ध्येय आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 4

अर्थव्यवस्था, वित्त व बँकिंग

• IIP (औद्योगिक उत्पादन): मे 2026 मध्ये भारताचा औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक (IIP) 5.1% वर पोहोचला असून, ही गेल्या 5 महिन्यांतील उच्चांकी वाढ आहे. याचे मुख्य श्रेय वीज आणि गॅस पुरवठ्यातील सुधारणेला जाते.
• GDP वाढीचे अंदाज: जागतिक अनिश्चिततेमुळे S&P ग्लोबलने भारताचा FY27 चा वाढीचा अंदाज 6.6% पर्यंत (FY26 मधील 7.7% च्या तुलनेत) कमी केला आहे. मात्र, इराण-अमेरिका करारानंतर तेलाचे दर कमी झाल्यामुळे गोल्डमन सॅक्सने CY26 साठी भारताचा GDP अंदाज सुधारून 6.8% इतका वर्तवला आहे.
• हुरून इंडिया 500 अहवाल (2026): रिलायन्स इंडस्ट्रीज ही भारतातील सर्वाधिक मूल्यवान कंपनी ठरली आहे. टॉप 10 कंपन्यांकडे एकूण बाजार मूल्याच्या 27% हिस्सा आहे, ज्यात बजाज फायनान्स आणि NSE चा समावेश आहे.

RBI नियमावली (TReDS व NBFC):

• TReDS: सुधारित निर्देशानुसार MSME चे ऑनबोर्डिंग सुलभ करण्यात आले असून क्रेडिट गॅरंटीची तरतूद अधिक बळकट केली आहे.
• NBFC: 'स्केल-बेस्ड रेग्युलेशन' (SBR) नुसार बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांच्या देखरेखीसाठी बेस, मिडल, अप्पर आणि टॉप असे स्तर अधिक स्पष्ट केले आहेत.

ARIFAC मंचाची सुरुवात (20 जून): RBI ने ECLGS 5.0 च्या अंतर्गत भांडवली नियमांमध्ये शिथिलता दिली असून, मनी लाँडरिंग आणि दहशतवादाला होणारा वित्तपुरवठा रोखण्यासाठी 'अलायन्स ऑफ रिपोर्टिंग एंटिटीज इन AML/CFT' (ARIFAC) हा राष्ट्रीय मंच सुरू केला आहे.

• HDFC बँक: भारताचे माजी मुख्य निवडणूक आयुक्त (CEC) राजीव कुमार यांची HDFC बँकेच्या अर्धवेळ अध्यक्षपदी (Part-time Chairman) 3 वर्षांसाठी नियुक्ती करण्यात आली आहे.
• कोटक महिंद्रा बँक: बँकेचे विद्यमान MD आणि CEO अशोक वासवानी हे 2026 च्या अखेरीस आपल्या पदावरून पदमुक्त होणार आहेत.

न्यू डेव्हलपमेंट बँक (NDB):

• उझबेकिस्तान अधिकृतपणे 'ब्रिक्स' (BRICS) देशांच्या या बँकेचा 10 वा सदस्य बनला आहे. (मुख्यालय: शांघाय; पहिले अध्यक्ष: के.व्ही. कामथ).

NITI आयोगाचा 'ट्रेड वॉच क्वार्टरली' (Q4 FY26):

• अहवालानुसार, भारताचा एकूण वस्तू आणि सेवा व्यापार USD 1.84 ट्रिलियन पर्यंत पोहोचला असून, यामध्ये 5.4% वाढ नोंदवण्यात आली आहे; विशेषतः 'औषधनिर्माण' (Pharmaceuticals) क्षेत्र यात केंद्रस्थानी राहिले.

MoSPI कडून 'इंडेक्स ऑफ सर्व्हिसेस प्रॉडक्शन' (ISP) जाहीर:

• भारताच्या GVA मध्ये 50% हून अधिक वाटा असलेल्या सेवा क्षेत्रासाठी, 'IIP' च्या धर्तीवर हा पहिलाच मासिक निर्देशांक आहे. जुलै 2026 पासून याची अधिकृत अंमलबजावणी सुरू होईल, ज्यामुळे सेवा क्षेत्राच्या वाढीचा अधिक अचूक मागोवा घेणे शक्य होईल.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 5

विज्ञान, तंत्रज्ञान व अभियांत्रिकी

DAE कडून जगातील पहिला अणुऊर्जा-उष्णता आधारित हायड्रोजन प्रकल्प कार्यान्वित (29 जून)

• स्थान आणि तंत्रज्ञान: IGCAR, कल्पक्कम (तामिळनाडू) येथे हा प्रकल्प उभारण्यात आला आहे. यामध्ये विजेऐवजी 'फास्ट ब्रीडर टेस्ट रिॲक्टर'च्या (FBTR) उष्णतेचा वापर करून आणि कॉपर–क्लोरीन (Cu–Cl) थर्मोकेमिकल सायकलच्या माध्यमातून हायड्रोजनची निर्मिती केली जाते.

उदयपूर विमानतळावर GAGAN-आधारित पहिले व्यावसायिक जेट लँडिंग (28 जून)

• महत्त्व: ISRO आणि AAI ने संयुक्तपणे विकसित केलेल्या स्वदेशी 'GAGAN' (GPS Aided GEO Augmented Navigation) या उपग्रह-आधारित नेव्हिगेशन प्रणालीच्या मदतीने इंडिगोच्या (IndiGo) जेट विमानाने उदयपूर विमानतळावर यशस्वी लँडिंग केले. व्यावसायिक विमानाने भारतात असा प्रयोग करण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.

NLC इंडिया + BARC कडून फ्लाय ॲशमधून दुर्मिळ मृदा-मूलद्रव्ये (Rare Earths) काढण्याचा देशातील पहिला प्रकल्प

• उद्दिष्ट: नैवेली (तामिळनाडू) येथील औष्णिक वीज प्रकल्पातील राखेमधून (Fly ash) '१७ दुर्मिळ मृदा-मूलद्रव्ये' (Rare Earth Elements) वेगळी करणे. यामुळे चीनवरील आयात-अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होईल.

ईशान्य भारत व पश्चिम घाटात नव्या प्रजातींचा शोध (जून 2026)

• मेघालयात 'Hamataliwa mawlyngot' नावाचा नवीन लिंक्स कोळी आणि गुहांमध्ये 2 नव्या गोगलगायी (ATREE कडून) शोधल्या गेल्या; तर ZSI ने केरळच्या पश्चिम घाटात 2 नव्या पतंग-प्रजातींचा शोध लावला आहे. (पश्चिम घाट आणि मेघालय हे महत्त्वाचे जैवविविधता हॉटस्पॉट आहेत).

चीनचा 'LineShine' TOP500 मध्ये अव्वल — 2026 चा जगातील सर्वात शक्तिशाली सुपरकॉम्प्युटर

• अमेरिकेच्या सुपरकॉम्प्युटर्सना मागे टाकत चीनचा 'LineShine' हा जगातील सर्वांत वेगवान सुपरकॉम्प्युटर ठरला आहे.

सरकारकडून 'ग्रीन युरिया रोडमॅप' जाहीर (जून अखेर)

• उद्दिष्ट: शाश्वत खत-उत्पादनाला चालना देणे आणि 'ग्रीन अमोनिया'चा वापर वाढवून रासायनिक व प्रदूषणकारी प्रक्रियांवरील अवलंबित्व कमी करणे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 6

पुरस्कार व सन्मान

ग्रीन ऑस्कर 2026 (व्हिटली पुरस्कार) — दोन भारतीय महिलांना सन्मान (25 जून)

• पर्यावरण संवर्धनाच्या क्षेत्रातील योगदानाबद्दल भारताच्या परवीन शेख (भारतीय 'स्कीमर' पक्षी संवर्धन) आणि बरखा सुब्बा (हिमालयन सॅलॅमँडर संवर्धन) यांना 'व्हिटली फंड फॉर नेचर'तर्फे प्रतिष्ठित 'व्हिटली पुरस्कार' (Green Oscars) प्रदान करण्यात आला.

पंतप्रधान मोदींना सेशेल्सचा 'गार्डियन ऑफ द ब्लू होरायझन' सन्मान (28 जून)

• सेशेल्सच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना त्यांच्या पर्यावरणीय नेतृत्व, 'ब्लू इकॉनॉमी' आणि हवामान बदलाच्या लढाईतील योगदानासाठी हा सर्वोच्च सन्मान प्रदान करण्यात आला. (हा सन्मान मिळवणारे ते पहिले व्यक्ती आहेत).

पद्म पुरस्कार 2026 गौरव समारंभ (जून 2026)

• राष्ट्रपती भवनात आयोजित विशेष समारंभात रोहित शर्मा, हरमनप्रीत कौर, सविता पुनिया (पद्मश्री) आणि विजय अमृतराज (पद्मभूषण) यांसारख्या क्रीडा क्षेत्रातील दिग्गज मान्यवरांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते सन्मानित करण्यात आले.

'वर्ल्ड्स बेस्ट स्कूल प्राइजेस 2026' साठी भारताच्या 7 शाळांची निवड (27 जून)

• शिक्षण क्षेत्रातील जागतिक मानांकन असलेल्या या स्पर्धेत भारताने नवा विक्रम प्रस्थापित करत 7 शाळांना जागतिक शॉर्टलिस्टमध्ये स्थान मिळवून दिले आहे. यामध्ये पुणे, श्रीनगर, नोयडा, बेंगळुरू आणि लखनौ येथील शाळांचा समावेश आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 7

क्रीडा

अंसी सोजनने मोडला अंजू बॉबी जॉर्जचा 22 वर्षे जुना राष्ट्रीय लांब उडी विक्रम (29 जून)

• विक्रम: केरळच्या अंसी सोजनने (Ancy Sojan) उत्कृष्ट कामगिरी करत अंजू बॉबी जॉर्ज यांचा 2004 पासूनचा अबाधित असलेला महिला लांब उडीचा (Long Jump - 6.83m) राष्ट्रीय विक्रम मागे टाकला आहे.

बेन स्टोक्सची आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्तीची घोषणा (29 जून)

• निर्णय: इंग्लंडचा महान अष्टपैलू खेळाडू बेन स्टोक्स (Ben Stokes) याने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती जाहीर केली असून, 'ट्रेंट ब्रिज' (Trent Bridge) येथे होणाऱ्या कसोटी सामन्यानंतर तो आपली कारकीर्द संपुष्टात आणणार आहे.

FIFA विश्वचषक 2026 ची 'राऊंड ऑफ 32' फेरी सुरू (29 जून)

• स्वरूप आणि यजमान: अमेरिका, कॅनडा आणि मेक्सिको हे तीन देश संयुक्तपणे या विश्वचषकाचे आयोजन करत आहेत. विशेष म्हणजे, फुटबॉलच्या इतिहासात प्रथमच 48 संघांचा समावेश असलेली ही पहिली आवृत्ती असल्याने, बाद फेरी 'राऊंड ऑफ 32' (Round of 32) पासून सुरू झाली आहे.

'ग्लोबल स्किल्स चॅलेंज, ऑस्ट्रेलिया 2026' मध्ये भारताला 5 पदके (30 जून)

• महत्त्व: आगामी 'वर्ल्डस्किल्स शांघाय 2026' (WorldSkills Shanghai) स्पर्धेच्या पूर्वतयारीचा एक प्रमुख भाग म्हणून याकडे पाहिले जाते. या यशाने जागतिक स्तरावर भारताच्या वाढत्या कौशल्य-विकास क्षमतेचे (Skill Development) उत्तम दर्शन घडवले आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 8

महत्त्वाचे दिवस व वर्धापन (16–30 जून)

जागतिक निर्वासित दिन (World Refugee Day) — 20 जून

• UN कडून जगभरातील निर्वासितांच्या (Refugees) संघर्षाला आणि धैर्याला सन्मान देण्यासाठी; हा दिवस UNHCR च्या पुढाकाराने पाळला जातो.

आंतरराष्ट्रीय योग दिन — 21 जून

• 2026 ची 12 वी आवृत्ती; भारताच्या पुढाकाराने UNGA ने 2014 मध्ये याला मान्यता दिली. विशेष म्हणजे, याच दिवशी 'जून संक्रांती' (Summer Solstice - उत्तर गोलार्धातील सर्वात मोठा दिवस) असते.

आंतरराष्ट्रीय विधवा दिन — 23 जून

• यूकेच्या लूम्बा फाउंडेशनच्या प्रयत्नांतून सुरुवात; 2011 पासून याला UN ची अधिकृत मान्यता प्राप्त आहे.

UN लोकसेवा दिन (UN Public Service Day) व आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक दिन — 23 जून

पासपोर्ट सेवा दिवस — 24 जून

• 24 जून 1967 रोजी ऐतिहासिक 'पासपोर्ट कायदा' (Passports Act) लागू झाल्याच्या स्मरणार्थ हा दिवस साजरा केला जातो.

डे ऑफ द सीफेअरर (नाविक दिन) — 25 जून

• आंतरराष्ट्रीय सागरी संस्थेचा (IMO) उपक्रम. 2026 ची संकल्पना: 'Carrying world trade. Carrying the risks.'

संविधान हत्या दिवस — 25 जून

• 25 जून 1975 रोजी देशात लागू करण्यात आलेल्या आणीबाणीच्या (Emergency) आणि लोकशाहीच्या गळचेपीच्या स्मरणार्थ भारत सरकारने हा दिवस जाहीर केला आहे.

आंतरराष्ट्रीय अमली पदार्थ सेवन व तस्करी विरोधी दिन — 26 जून

जागतिक MSME दिन — 27 जून

• सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांचे (Micro, Small and Medium Enterprises) अर्थव्यवस्थेतील योगदान अधोरेखित करणारा UN दिन.

राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन — 29 जून

• 'भारतीय सांख्यिकीचे जनक' आणि 'इंडियन स्टॅटिस्टिकल इन्स्टिट्यूट'चे (ISI) संस्थापक प्रा. पी.सी. महालनोबिस (P.C. Mahalanobis) यांची जयंती.

आंतरराष्ट्रीय उष्णकटिबंधीय दिन (International Day of the Tropics) — 29 जून

आंतरराष्ट्रीय लघुग्रह दिन (Asteroid Day) व जागतिक समाजमाध्यम दिन (World Social Media Day) — 30 जून

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 9

निधनवार्ता

ब्रिटिश अभिनेते मायकेल बर्न यांचे वयाच्या 82 व्या वर्षी निधन (20 जून 2026)

• ओळख: 'इंडियाना जोन्स अँड द लास्ट क्रुसेड' (Indiana Jones and the Last Crusade) या चित्रपटामधील 'कर्नल फोगेल' या गाजलेल्या भूमिकेसाठी, तसेच 'हॅरी पॉटर' मधील 'गेलर्ट ग्रिंडेलवाल्ड' (Gellert Grindelwald) च्या भूमिकेसाठी विशेष प्रसिद्ध.

'व्हिलेज पीपल'चे सहसंस्थापक व प्रमुख गायक व्हिक्टर विलिस यांचे वयाच्या 74 व्या वर्षी निधन (30 जून 2026)

• ओळख आणि योगदान: लोकप्रिय डिस्को बँड 'व्हिलेज पीपल' (Village People) मधील मूळ 'पोलीस' (Cop) व्यक्तिमत्त्व; 'Y.M.C.A.' आणि 'Macho Man' यांसारख्या जागतिक स्तरावर गाजलेल्या अजरामर डिस्को गाण्यांचे सहलेखक आणि मुख्य आवाज.

📌 परीक्षार्थींसाठी टीप

• MPSC/राज्य परीक्षांसाठी आंतरराष्ट्रीय /महाराष्ट्र व भारतातील साहित्यिक, स्वातंत्र्यसैनिक, शास्त्रज्ञ व खेळाडूंच्या निधनवार्तांचा मागोवा ठेवा — GK मध्ये वारंवार विचारल्या जातात.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 10

महत्त्वाच्या नियुक्त्या — थोडक्यात

• सुंदरराज पी.: राष्ट्रीय तपास संस्थेमध्ये (NIA) महानिरीक्षक (IG) म्हणून नियुक्ती (16 जून).
• संजय जाजू: तेलंगणा राज्याचे नवे मुख्य सचिव (Chief Secretary) म्हणून नियुक्ती (26 जून).
• राजीव कुमार (माजी CEC): भारताचे माजी मुख्य निवडणूक आयुक्त; आता HDFC बँकेचे नवे अर्धवेळ अध्यक्ष (Part-time Chairman) म्हणून नियुक्ती (30 जून).
• अशोक वासवानी: कोटक महिंद्रा बँकेच्या MD आणि CEO पदावरून चालू कार्यकाळ संपल्यानंतर पदमुक्त होणार (डिसेंबर 2026 अखेर).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

© स्पर्धा परीक्षा मित्र · पाक्षिक चालू घडामोडी संकलन · 16 जून 2026 ते 30 जून 2026 (दोन्ही दिनांक समाविष्ट)
MPSC / UPSC / PSI / STI / संयुक्त व बँकिंग परीक्षार्थींसाठी

चालू घडामोडी: 1–15 जून 2026

कालावधी: 1 जून 2026 ते 15 जून 2026 · संपूर्ण संकलन

MPSCUPSCPSISTIराज्यस्तरीय स्पर्धा परीक्षा

1 ते 15 जून 2026 या कालावधीतील प्रमुख राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय, प्रादेशिक, राज्यव्यवस्था, क्रीडा, विज्ञान-तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था, पुरस्कार व इतर घडामोडींचे विषयनिहाय संकलन. प्रत्येक नोंदीसोबत 📌 परीक्षेसाठी उपयुक्त महत्त्वाचे मुद्दे जोडले आहेत.

अनुक्रमणिका

1. 1आंतरराष्ट्रीय घडामोडी
2. 2राष्ट्रीय घडामोडी व राज्यव्यवस्था
3. 3प्रादेशिक – महाराष्ट्र
4. 4क्रीडा
5. 5विज्ञान, तंत्रज्ञान व अभियांत्रिकी
6. 6अर्थव्यवस्था, वित्त व बँकिंग
7. 7पुरस्कार व सन्मान
8. 8पुस्तके, स्मृतिदिन व निधन
9. 9महत्त्वाचे दिन (1–15 जून 2026)

विभाग 1

आंतरराष्ट्रीय घडामोडी

जागतिक पर्यावरण दिन 2026 – यजमान देश: बाकू, अझरबैजान

[5 जून] जागतिक पर्यावरण दिनाचा जागतिक मुख्य कार्यक्रम 5 जून 2026 रोजी बाकू (अझरबैजान) येथे “Inspired by Nature. For Climate. For Our Future.” या संकल्पनेखाली #NowForClimate या मोहिमेसह झाला. 2026 चा भर हवामान कृतीला गती देण्यावर होता.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: दरवर्षी 5 जून रोजी, 1973 पासून (पहिली संकल्पना “Only One Earth”); नेतृत्व संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (UNEP); 1972 च्या स्टॉकहोम परिषदेनंतर स्थापना.

52 वी जी-7 शिखर परिषद – यजमान शहर: एव्हियाँ-ले-बाँ (Évian-les-Bains), फ्रान्स

[15–17 जून] फ्रान्सने 15 ते 17 जून 2026 दरम्यान एव्हियाँ-ले-बाँ येथे 52 व्या जी-7 शिखर परिषदेचे आयोजन केले. भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे निमंत्रित ‘भागीदार-देशाचे नेते’ म्हणून या परिषदेत सहभागी झाले. त्यांनी “Forging New Partnerships and Rebuilding International Solidarity” या महत्त्वाच्या सत्रात भाग घेतला. या परिषदेत युक्रेन संघर्ष, पश्चिम आशियातील स्थिती, महत्त्वाची खनिजे (Critical Minerals) आणि जागतिक आर्थिक असमतोल या मुद्द्यांवर संयुक्त निवेदने जारी करण्यात आली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• जी-7 सदस्य: अमेरिका, ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनी, इटली, जपान, कॅनडा + युरोपियन संघ (EU).
• निमंत्रित देश: भारतासह ब्राझील, इजिप्त, केनिया आणि दक्षिण कोरिया यांना विशेष निमंत्रण.
• वैशिष्ट्य: 2003 मध्ये जी-8 परिषदेचे आयोजन केल्यानंतर, दोनदा जी-7/जी-8 चे यजमानपद भूषवणारे एव्हियाँ हे पहिलेच फ्रेंच शहर ठरले आहे.
• पुढील अध्यक्षपद: 2027 चे 53 वे जी-7 अध्यक्षपद अमेरिकेकडे असेल.

अमेरिका-इराण सामंजस्य करार (Islamabad MoU) – 2026 इराण संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर

[14 जून] 2026 च्या इराण युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर (विशेषतः 7-8 जूनच्या सुमारास झालेले तीव्र इस्रायल-इराण हल्ले आणि होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील व्यत्यय), मध्यस्थांनी 14 जून 2026 रोजी, 60 दिवसांत संघर्ष संपवण्याच्या उद्देशाने ‘अमेरिका-इराण सामंजस्य करार’ (Islamabad Memorandum) जाहीर केला.

या करारानुसार, अमेरिकेकडून निर्बंध शिथिलता (Sanctions relief) आणि विकास निधीच्या बदल्यात इराण अण्वस्त्रांचा त्याग करेल आणि IAEA च्या देखरेखीखाली आपल्या समृद्ध युरेनियमचे (Enriched Uranium) प्रमाण कमी करेल. या करारावर 17 जून 2026 रोजी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष आणि इराणचे राष्ट्राध्यक्ष यांनी दूरस्थपणे (Remotely) स्वाक्षरी केली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz): इराण व ओमानदरम्यानचा जागतिक तेल वाहतुकीचा अत्यंत महत्त्वाचा सागरी मार्ग.
• IAEA: आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्था (मुख्यालय: व्हिएन्ना, ऑस्ट्रिया).
• JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action): 2015 मध्ये झालेला पूर्वीचा इराण अणुकरार.

बॉन हवामान परिषद 2026 (SB64) – यजमान शहर: बॉन, जर्मनी

[8-18 जून] संयुक्त राष्ट्रांच्या वर्षमध्य हवामान वाटाघाटी म्हणजेच UNFCCC च्या सहायक मंडळांचे 64 वे सत्र (SB64) 8 ते 18 जून 2026 दरम्यान बॉन (जर्मनी) येथे पार पडले. या परिषदेत आगामी COP31 (अंताल्या, तुर्की) शिखर परिषदेची तांत्रिक तयारी करण्यात आली. या वाटाघाटींमध्ये 2035 पर्यंत अनुदानाधारित अनुकूलन निधी (Grant-based Adaptation Finance) तिप्पट करून तो दरवर्षी 120 अब्ज डॉलरपर्यंत वाढवण्यावर आणि त्याच्या अंमलबजावणीवर विशेष भर देण्यात आला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• UNFCCC: हवामान बदलावरील संयुक्त राष्ट्र आराखडा करार. याचे कायमस्वरूपी सचिवालय बॉन (जर्मनी) येथे आहे.
• बॉन वाटाघाटी: दरवर्षी नोव्हेंबर/डिसेंबरमध्ये होणाऱ्या मुख्य COP शिखर परिषदेची तांत्रिक व कायदेशीर तयारी म्हणून या जून महिन्यातील वाटाघाटी ओळखल्या जातात.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 2

राष्ट्रीय घडामोडी व राज्यव्यवस्था

सर्वोच्च न्यायालय (न्यायाधीश संख्या) सुधारणा अध्यादेश, 2026

[16 मे 2026] या अध्यादेशाद्वारे सर्वोच्च न्यायालयात चार नवीन न्यायाधीश नियुक्त करण्याचा मार्ग मोकळा झाला व मंजूर न्यायाधीश संख्या वाढवली गेली. सध्याची वाढीव संख्या 38 (37 + 1 सरन्यायाधीश) झाली आहे. संसदेच्या अधिवेशनाची वाट न पाहता अध्यादेशाचा (Ordinance) मार्ग वापरल्याने यावरून न्यायिक स्वातंत्र्य आणि घटनात्मक औचित्य यावर मोठी चर्चा झाली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• कलम 124(1): सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची संख्या वाढवण्याचा अधिकार केवळ संसदेला कायद्याद्वारे आहे.
• कलम 123: राष्ट्रपतींचा अध्यादेश काढण्याचा अधिकार. (अध्यादेशाची कमाल मुदत 6 महिने व 6 आठवडे; अधिवेशन सुरू झाल्यानंतर 6 आठवड्यांच्या आत दोन्ही सभागृहांनी मंजुरी देणे आवश्यक, अन्यथा तो रद्द होतो).
• मागील वाढ: यापूर्वी न्यायाधीश संख्या 2009 मध्ये 31 आणि 2019 मध्ये 34 पर्यंत वाढवली होती.

आरबीआयने रेपो दर 5.25% वर कायम ठेवला

[5 जून] आरबीआयच्या 6 सदस्यीय पतधोरण समितीने (MPC) रेपो दर 5.25% वर एकमताने कायम ठेवला आणि सलग तिसऱ्या बैठकीत आपली ‘तटस्थ’ (Neutral) भूमिका कायम राखली. जागतिक अनिश्चितता आणि CPI महागाईतील वाढीचा कल ही या निर्णयामागील प्रमुख कारणे देण्यात आली. आरबीआयचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी 5 जून 2026 रोजी हा निर्णय जाहीर केला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• रेपो दर (Repo Rate): आरबीआय व्यापारी बँकांना अल्पमुदतीचा निधी ज्या दराने देते तो दर.
• MPC (Monetary Policy Committee): यात एकूण 6 सदस्य असतात (3 आरबीआयचे + 3 सरकारनियुक्त).
• मागील कपात: फेब्रुवारी 2025 पासून आरबीआयने एकूण 125 बेसिस पॉईंट्स (1.25%) कपात केली होती.
• CPI मधील वाटा: ग्राहक किंमत निर्देशांकात (CPI) ‘अन्न व पेये’ यांचा वाटा सुमारे 45.9% आहे.

नीती आयोगाचा सेमीकंडक्टर आराखडा (2035 पर्यंत)

[29 मे 2026] नीती आयोगाच्या ‘फ्रंटियर टेक हब’ने (Frontier Tech Hub) ‘Future of India’s Semiconductor Industry’ हा 10 वर्षांचा आराखडा प्रसिद्ध केला. यात 2035 पर्यंत भारतात 120 ते 150 अब्ज डॉलरची सेमीकंडक्टर मूल्यसाखळी निर्माण करण्याचे आणि जागतिक बाजारात 10 ते 13% वाटा ‘More-than-Moore’ धोरणाद्वारे मिळवण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

रणनीती (More-than-Moore Strategy): खूप लहान (उदा. sub-7 nm) चिप्सच्या शर्यतीत धावण्याऐवजी, भारत मॅच्युअर नोड मॅन्युफॅक्चरिंग (28-65 nm), ॲडव्हान्स्ड पॅकेजिंग (OSAT) आणि वाइड-बँडगॅप मटेरियलवर (उदा. सिलिकॉन कार्बाइड - SiC व गॅलियम नायट्राइड - GaN) विशेष भर देईल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• हा आराखडा ‘इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन’ (ISM 2.0) च्या उद्दिष्टांवर आधारित आहे.
• आर्थिक वर्ष 2017 ते 2025 दरम्यान भारताची चिप आयात सुमारे 150 अब्ज डॉलर इतकी होती.
• स्थिर सामान्य ज्ञान: नीती आयोगाचे अध्यक्ष देशाचे पंतप्रधान असतात व उपाध्यक्ष दैनंदिन कामकाज पाहतात.

बेवारस आर्थिक मालमत्तांसाठी कॉमन लँडिंग पोर्टल

[29 मे 2026] वित्तीय सेवा विभागाने (DFS - अर्थ मंत्रालय) नागरिकांना त्यांच्या बेवारस आर्थिक मालमत्ता (Unclaimed Financial Assets) एकाच ठिकाणी शोधता याव्यात यासाठी एक ‘कॉमन लँडिंग पोर्टल’ सुरू केले आहे. यामध्ये बँक ठेवी, विमा दावे, समभाग व लाभांश आणि म्युच्युअल फंड गुंतवणूक यांचा समावेश आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• सहकार्य: हे पोर्टल PSB अलायन्सच्या (PSB Alliance) सहकार्याने विकसित करण्यात आले आहे.
• मोहीम: ही पहल “आपकी पूँजी, आपका अधिकार” (Your Money, Your Right) या मोहिमेचा भाग असून ‘विकसित भारत 2047’ च्या आर्थिक समावेशन उद्दिष्टाला पूरक आहे.
• संकेतस्थळ: www.unclaimedassetsportal.in
• बँक ठेवी (Bank Deposits): हे पोर्टल तुम्हाला थेट भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या RBI UDGAM Portal वर घेऊन जाते, जिथे तुम्ही 30 हून अधिक बँकांमधील बेवारस रक्कम शोधू शकता.
• विमा (Insurance): विम्याचे दावे IRDAI च्या 'Bima Bharosa' पोर्टलवर शोधता येतात.
• शेअर्स आणि लाभांश (Shares & Dividends): हे 'IEPFA' (Investor Education and Protection Fund Authority) वेबसाइटवर शोधता येतात.
• म्युच्युअल फंड (Mutual Funds): हे 'SEBI MITRA' (Mutual Fund Investments Tracking & Retrieval Assistance) द्वारे शोधता येतात.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 3

प्रादेशिक – महाराष्ट्र

महाराष्ट्र मंत्रिमंडळ: 33 वरून 45 विभाग, जीएसटी सुसूत्रीकरण, एमआयडीसी कर्जक्षमता

[9 जून] मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या अध्यक्षतेखाली महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने मंत्रालयातील प्रशासकीय विभाग 33 वरून 45 करण्याचा मोठा पुनर्रचना निर्णय घेतला (यात कोणतीही नवीन पदे निर्माण केली जाणार नाहीत). तसेच, महाराष्ट्र सार्वजनिक विद्यापीठ कायदा, 2016 मध्ये सुधारणा; महाराष्ट्र जीएसटी कायदा, 2017 हा केंद्रीय जीएसटी कायद्याशी सुसंगत करणे; आणि एमआयडीसीची (MIDC) कर्जक्षमता वाढवण्यासाठी एमआयडीसी कायदा, 1961 मध्ये सुधारणा करण्याच्या प्रस्तावांनाही मंजुरी दिली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• जीएसटी सुधारणा: राज्य जीएसटी कायद्यातील ही सुधारणा 56 व्या जीएसटी परिषदेच्या शिफारशींनुसार करण्यात आली आहे.
• विमानतळ कर्ज: प्रस्तावित पुरंदर (पुणे) विमानतळासाठी भूसंपादनाकरिता 6,000 कोटी रुपयांचे HUDCO कर्ज मंजूर करण्यात आले आहे.
• उद्देश: प्रशासकीय विभागांच्या या पुनर्रचनेचा मुख्य उद्देश ‘Ease of Doing Business’ व ‘Ease of Living’ साध्य करणे हा आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 4

क्रीडा

फ्रेंच ओपन 2026: झ्वेरेवचे पहिले ग्रँड स्लॅम

[7 जून] अलेक्झांडर झ्वेरेव (जर्मनी) याने 2026 फ्रेंच ओपन (रोलाँ गॅरोस, पॅरिस) पुरुष एकेरीचे विजेतेपद फ्लाव्हियो कोबोली (इटली) याला 5 सेटमध्ये हरवून पटकावले – हे त्याचे कारकिर्दीतील पहिलेच ग्रँड स्लॅम आहे. 6 जूनच्या महिला एकेरीच्या अंतिम सामन्यात मिरा आंद्रिवा (रशिया) हिने माया ह्वालिन्स्का (पोलंड) हिला सरळ सेटमध्ये हरवून आपले पहिले ग्रँड स्लॅम विजेतेपद जिंकले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• कोर्ट: फ्रेंच ओपन ही स्पर्धा क्ले कोर्टवर (Clay Court) खेळली जाते.
• ऐतिहासिक नोंद: 1937 नंतर (हेन्नर हेन्केल नंतर) फ्रेंच ओपन जिंकणारा झ्वेरेव हा पहिला जर्मन पुरुष ठरला आहे.
• कालावधी: ही स्पर्धा 24 मे ते 7 जून 2026 दरम्यान पार पडली.

आयपीएल 2026: रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरूचे जेतेपद कायम

[31 मे] 31 मे 2026 रोजी नरेंद्र मोदी स्टेडियम, अहमदाबाद येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू (RCB) ने गुजरात टायटन्सला 5 गडी राखून हरवून सलग दुसरे आयपीएल जेतेपद मिळवले. विराट कोहली (75 नाबाद) या अंतिम सामन्याचा ‘सामनावीर’ (Player of the Match) ठरला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• विक्रम: जेतेपद राखणारा (सलग दोनदा जिंकणारा) RCB हा CSK आणि MI नंतर आयपीएलच्या इतिहासातील केवळ तिसराच संघ ठरला आहे.
• ऑरेंज कॅप व MVP: राजस्थान रॉयल्सच्या वैभव सूर्यवंशीला सर्वाधिक धावांसाठी ऑरेंज कॅप (776 धावा) आणि MVP पुरस्कार मिळाला.
• पर्पल कॅप: कगिसो रबाडाला सर्वाधिक बळींसाठी पर्पल कॅप (29 बळी) मिळाली.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 5

विज्ञान, तंत्रज्ञान व अभियांत्रिकी

भारताची अंतराळ रचना व TRISHNA मोहीम

[जून] भारताची सध्याची अंतराळ अर्थव्यवस्था सुमारे 8 अब्ज डॉलर (जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या 2 ते 3%) आहे. येत्या दशकात ती 40 ते 45 अब्ज डॉलरपर्यंत वाढवणे आणि जागतिक बाजारात 8% वाटा मिळवणे हे भारताचे उद्दिष्ट आहे.

2026 मधील एक प्रमुख प्रकल्प म्हणजे TRISHNA (Thermal InfraRed Imaging Satellite for High-resolution Natural Resource Assessment) मोहीम. हा ISRO आणि CNES (फ्रान्स) यांचा संयुक्त उपग्रह प्रकल्प असून, तो पिकांचा जलताण (Water stress) व शहरी उष्णता बेटे (Urban heat islands) यांचे निरीक्षण करेल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• IN-SPACe: ही अंतराळ विभागांतर्गत कार्यरत स्वायत्त नोडल एजन्सी आहे, जी खाजगी क्षेत्राला अंतराळ मोहीम व उपग्रह प्रक्षेपणासाठी परवाने देते.
• NSIL: ही ISRO ची व्यावसायिक शाखा (Commercial arm) आहे, जी तंत्रज्ञानाचे व्यापारीकरण व व्यावसायिक प्रक्षेपण सेवा पुरवते.
• परदेशी उपग्रह: 2014 ते मार्च 2026 दरम्यान भारताने 34 देशांचे 399 परदेशी उपग्रह यशस्वीरित्या प्रक्षेपित केले आहेत.
• NGLV: हे नियोजित ‘नवीन पिढीचे प्रक्षेपण वाहन’ (Next Generation Launch Vehicle) आहे, ज्याची LEO पर्यंतची वहनक्षमता सुमारे 30 टन असेल.

दिल्ली विमानतळावर ‘SkyCast’ हवामान प्रणाली

[1 जून] भारतातील पहिली एकात्मिक विमानचालन हवामान माहिती आणि तात्काळ अंदाज (Nowcasting) देणारी अत्याधुनिक प्रणाली ‘SkyCast’ इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (IGI), नवी दिल्ली येथे सुरू झाली.

‘मिशन मौसम’ (Mission Mausam) अंतर्गत विकसित करण्यात आलेल्या या प्रणालीद्वारे 3 तास आधी हवामानाचे अचूक इशारे मिळतात, ज्यामुळे धुक्यामुळे व खराब हवामानामुळे विमान उड्डाणांमध्ये होणारे व्यत्यय कमी होण्यास मदत होते. अशी अत्याधुनिक प्रणाली विमानतळावर असणारा भारत हा जगातील 19 वा देश ठरला आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• अंमलबजावणी: या प्रणालीला पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय (MoES) आणि भारतीय हवामान विभाग (IMD) यांचा भक्कम पाठिंबा आहे.
• IITM पुणे: इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेटिओरोलॉजी (IITM), पुणे ही MoES अंतर्गत कार्य करणारी महत्त्वाची संशोधन संस्था आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 6

अर्थव्यवस्था, वित्त व बँकिंग

बजाज फिनसर्व–आयआयटी मुंबई यांचे ‘Finserv Intelligence’

[28 मे 2026] बजाज फिनसर्वने आयआयटी मुंबईसोबत (IIT Bombay) AI व डीप-टेक संशोधनासाठी ‘Finserv Intelligence’ हा नवा उपक्रम सुरू केला आहे. या अंतर्गत आगामी 5 वर्षांत 1,500 ते 2,000 कोटी रुपयांची मोठी गुंतवणूक करण्याचे बजाजने ठरवले आहे.

या उपक्रमांतर्गत स्थापन करण्यात येणारे संयुक्त संशोधन केंद्र प्रामुख्याने AI (कृत्रिम बुद्धिमत्ता), सायबरसुरक्षा, क्वांटम तंत्रज्ञान व डिजिटल आर्थिक समावेशन (Fintech) या विषयांवर काम करेल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• महत्त्व: AI संशोधनामध्ये खाजगी उद्योग व शैक्षणिक संस्था (Industry-Academia) यांच्या सहकार्याचे हे मोठे उदाहरण आहे.
• राष्ट्रीय उद्दिष्टे: भारतातील खाजगी संशोधन निधीतील (R&D funding) तूट भरून काढण्यासाठी व ‘IndiaAI Mission’ च्या उद्दिष्टांना बळ देण्यासाठी हा प्रकल्प महत्त्वाचा मानला जात आहे.

सीएसआर (CSR) आता सामाजिक स्टॉक एक्सचेंजवरील ZCZP साधनांद्वारे

[1 जून] कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालयाने (MCA) कंपनी कायदा, 2013 च्या अनुसूची VII (Schedule VII) चा विस्तार करून सामाजिक स्टॉक एक्सचेंजवर (SSE) सूचीबद्ध Zero Coupon Zero Principal (ZCZP) साधनांच्या वर्गणीद्वारे सीएसआर (CSR) खर्च करण्यास परवानगी दिली आहे. यासाठीची मर्यादा कंपनीच्या एकूण वार्षिक सीएसआर खर्चाच्या 10% पर्यंत निश्चित करण्यात आली आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• नियमन: सीएसआर हे कंपनी कायदा, 2013 च्या कलम 135 नुसार नियंत्रित केले जाते.
• फायदा: ZCZP साधनांद्वारे नोंदणीकृत ना-नफा संस्था (NPO) SSE वर सार्वजनिक कल्याणकारी प्रकल्पांसाठी पारदर्शकपणे निधी उभारू शकतात.
• सवलत: या साधनांद्वारे निधी दिलेल्या प्रकल्पांचे ‘इम्पॅक्ट असेसमेंट’ करण्यापासून कंपन्यांना सूट देण्यात आली आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 7

पुरस्कार व सन्मान

तमिळनाडूचे शेतकरी वल्लुवन यांना FAO कडून ‘Soil Farmer Hero’ सन्मान

[29 मे / 1 जून 2026] पोल्लाची (तमिळनाडू) येथील 58 वर्षीय नारळ उत्पादक शेतकरी एस. वल्लुवन यांना त्यांच्या शाश्वत शेती पद्धतींद्वारे 11 हेक्टर शेतीचे बहुपीक (Multi-crop) आणि वृक्षाधारित उच्च-उत्पन्न शेतीत रूपांतर केल्याबद्दल संयुक्त राष्ट्र अन्न व कृषी संघटनेने (FAO) ‘Soil Farmer Hero’ म्हणून गौरवले आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• शेती पद्धत: हा सन्मान पुनरुत्पादक (Regenerative) व बहुस्तरीय (Multi-tier) शेतीवर भर देतो. या पद्धतीमुळे जमिनीतील सेंद्रिय कार्बनचे (Soil Organic Carbon) प्रमाण 0.5% वरून 1.56% पर्यंत वाढले असून पाण्याचा वापरही कमी झाला आहे.
• स्थिर सामान्य ज्ञान: FAO ही संयुक्त राष्ट्रांची कृषी व अन्नासाठी काम करणारी विशेष संस्था आहे (मुख्यालय: रोम, इटली; स्थापना: 1945).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 8

पुस्तके, स्मृतिदिन व निधन

‘ऑपरेशन सिंदूर’ स्मृतिग्रंथाचे प्रकाशन

[29 मे 2026] संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांनी 100 सशस्त्र दल जवानांच्या (लष्कर, नौदल व हवाई दल) प्रत्यक्ष अनुभवांचे संकलन असलेल्या ‘ऑपरेशन सिंदूर’ (Operation Sindoor) या स्मृतिग्रंथाचे प्रकाशन केले. 22 एप्रिल 2025 च्या पहलगाम दहशतवादी हल्ल्यानंतर, 7 मे 2025 रोजी भारताने ‘ऑपरेशन सिंदूर’ ही लष्करी मोहीम सुरू केली होती, ज्यातून भारताची बहु-क्षेत्रीय युद्धक्षमता (Multi-domain warfare) जगाला दिसून आली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• संकलन: या ग्रंथाचे संकलन संरक्षण दल प्रमुख (CDS) जनरल अनिल चौहान यांच्या मार्गदर्शनाखाली करण्यात आले आहे.
• प्रकाशन सहाय्य: या ग्रंथाच्या प्रकाशनासाठी ‘युनायटेड सर्व्हिस इन्स्टिट्यूशन ऑफ इंडिया’ (USI) कडून सहाय्य पुरवण्यात आले आहे.

केरळचे माजी खासदार के. पी. धनपालन यांचे निधन

[30 मे 2026] ज्येष्ठ काँग्रेस नेते व माजी खासदार के. पी. धनपालन यांचे वयाच्या 76 व्या वर्षी निधन झाले. त्यांनी 15 व्या लोकसभेत (2009–2014) चलकुडी (Chalakudy) मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले होते. तसेच, त्यांनी केरळ प्रदेश काँग्रेस समितीत (KPCC) उपाध्यक्ष व जिल्हाध्यक्ष अशी अनेक वरिष्ठ पदे भूषवली होती.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• राजकीय सुरुवात: त्यांनी ‘केरळ स्टुडंट्स युनियन’ (KSU) मधून आपल्या विद्यार्थी राजकारणास सुरुवात केली होती.
• सहकार क्षेत्र: त्यांनी ‘मिल्मा’ (Milma) या केरळमधील प्रसिद्ध दुग्ध सहकारी संस्थेचे अध्यक्षपदही भूषवले होते.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 9

महत्त्वाचे दिन (1–15 जून 2026)

• 1 जून: जागतिक दूध दिन (FAO) व जागतिक पालक दिन (UN)
• 2 जून: तेलंगणा स्थापना दिन – 2 जून 2014 रोजी तेलंगणा भारताचे 29 वे राज्य बनले.
• 3 जून: जागतिक सायकल दिन (UN) – शाश्वत, परवडणाऱ्या वाहतुकीचा प्रसार.
• 4 जून: आक्रमणाला बळी पडलेल्या निरपराध बालकांचा आंतरराष्ट्रीय दिन (UN).
• 5 जून: जागतिक पर्यावरण दिन – 2026 चा यजमान अझरबैजान (बाकू).
• 7 जून: जागतिक अन्न सुरक्षा दिन (WHO व FAO) – “From burden to solutions – safe food everywhere.”
• 8 जून: जागतिक महासागर दिन (UN) व जागतिक मेंदू अर्बुद दिन (World Brain Tumor Day).
• 12 जून: बालकामगार विरोधी जागतिक दिन (ILO).
• 14 जून: जागतिक रक्तदाता दिन (WHO) – ABO रक्तगट शोधणाऱ्या कार्ल लँडस्टायनर यांचा जन्मदिन.
• 15 जून: जागतिक पवन दिन व जागतिक ज्येष्ठ नागरिक अत्याचार जागरूकता दिन (UN).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

© स्पर्धा परीक्षा मित्र · चालू घडामोडी संकलन · 1–15 जून 2026
MPSC / UPSC / PSI / STI / राज्यस्तरीय स्पर्धा परीक्षा उमेदवारांसाठी
सर्व आकडेवारी अभ्यासाच्या सोयीसाठी संकलित. कृपया अधिकृत स्रोतांसह पडताळणी करावी.