पाक्षिक चालू घडामोडी संकलन
16 जून 2026 ते 30 जून 2026 (दोन्ही दिनांक समाविष्ट)
MPSCUPSCPSISTIसंयुक्त व बँकिंग परीक्षार्थींसाठी
अनुक्रमणिका
आंतरराष्ट्रीय
52 वी G7 शिखर परिषद: ही परिषद 15 ते 17 जून दरम्यान फ्रान्समधील एव्हियाँ-ले-बेन (Evian-les-Bains) येथे पार पडली.
- सहभाग: या वर्षी फ्रान्स परिषदेचा यजमान होता. भारताने 'आउटरीच पाहुणा' (Outreach Guest) म्हणून यात अधिकृत सहभाग नोंदवला. भारताव्यतिरिक्त ब्राझील, केनिया, इजिप्त आणि दक्षिण कोरिया या देशांनाही विशेष आमंत्रित करण्यात आले होते.
- प्रमुख चर्चा: या परिषदेत युक्रेनमधील परिस्थिती, मध्यपूर्वेतील संघर्ष, महत्त्वपूर्ण खनिजे (Critical Minerals) आणि जागतिक आर्थिक असमतोल या अत्यंत महत्त्वाच्या जागतिक मुद्द्यांवर संयुक्त निवेदने प्रसिद्ध करण्यात आली.
- नेतृत्व: जपानच्या पंतप्रधान सनाए ताकाइची यांची ही पहिलीच G7 परिषद होती; तर फ्रान्सचे अध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रों आणि यूकेचे पंतप्रधान कीर स्टार्मर यांच्या कार्यकाळातील ही शेवटची G7 परिषद ठरली.
- G7 चे स्थायी सदस्य: अमेरिका, यूके, फ्रान्स, जर्मनी, इटली, जपान आणि कॅनडा.
अमेरिका–इराण सामंजस्य करार (MoU): 17 जून 2026 रोजी व्हर्सायच्या राजवाड्यात (Palace of Versailles) या करारावर स्वाक्षरी करण्यात आली.
- अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या हस्ते यावर स्वाक्षरी झाली; 2026 च्या इराण युद्धाची समाप्ती करणे आणि होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) व्यावसायिक जहाजांसाठी पुन्हा खुली करणे, हे या कराराचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
- होर्मुझ सामुद्रधुनी: हा पर्शियन आखात (Persian Gulf) आणि ओमानचे आखात (Gulf of Oman) यांच्या दरम्यानचा एक प्रमुख सागरी तेल-मार्ग आहे. भारत हा जगातील 3ऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा तेल-आयातदार देश असल्याने, भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी हा मार्ग अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
भारताने फ्रान्समध्ये (नीस) UPI सेवा सुरू केली (16 जून)
- पंतप्रधान मोदींच्या फ्रान्स दौऱ्यादरम्यान नीस (Nice) येथील 'गॅलरीज लाफायेत' (Galeries Lafayette) या प्रसिद्ध डिपार्टमेंट स्टोअरमध्ये 16 जून 2026 रोजी UPI सेवेचा शुभारंभ करण्यात आला — हे भारताच्या डिजिटल पेमेंट्स प्रणालीच्या जागतिक विस्ताराचे एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.
- UPI चे संचालन: भारतात UPI (Unified Payments Interface) चे संपूर्ण संचालन आणि नियंत्रण NPCI (नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया) द्वारे केले जाते, तर आंतरराष्ट्रीय विस्ताराची जबाबदारी NIPL (NPCI International Payments Limited) पार पाडते.
- 'सिंहा 4×4' हलके चिलखती वाहन (Light Armoured Vehicle): 16 जून 2026 रोजी फ्रान्समधील पॅरिस येथे आयोजित 'युरोसॅटरी 2026' (Eurosatory 2026) या आंतरराष्ट्रीय संरक्षण प्रदर्शनात हे वाहन प्रथमच सादर करण्यात आले.
- निर्मिती आणि सहकार्य: हे अत्याधुनिक चिलखती वाहन कल्याणी स्ट्रॅटेजिक सिस्टिम्स (Kalyani Strategic Systems - भारत फोर्जची उपकंपनी) आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या 'पॅरामाउंट ग्रुप' (Paramount Group) यांनी संयुक्तपणे विकसित करून जगासमोर सादर केले आहे.
- महत्त्व आणि वैशिष्ट्य: 'युरोसॅटरी' हे पॅरिसमध्ये दर दोन वर्षांनी (द्विवार्षिक) भरणारे जगातील सर्वात मोठ्या भू-संरक्षण प्रदर्शनांपैकी एक मानले जाते. या जागतिक मंचावर 'सिंहा 4×4' चे सादरीकरण हे 'आत्मनिर्भर भारत' मोहिमेअंतर्गत भारताच्या वाढत्या संरक्षण-निर्यातीचे (Defence Exports) आणि जागतिक संरक्षण उत्पादन क्षमतेचे एक अत्यंत महत्त्वाचे प्रतीक आहे.
भारत–चीन संबंध सामान्यीकरण चर्चा; डोवाल–वांग यी भेट (22 जून)
- राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार अजित डोवाल यांनी 22 जून 2026 रोजी नवी दिल्लीत (BRICS बैठकीच्या पार्श्वभूमीवर) चीनचे परराष्ट्रमंत्री वांग यी यांची भेट घेतली.
पाकिस्तानने UN मंचावर काश्मीर मुद्दा उपस्थित केल्यास भारताचा आक्षेप (न्यूयॉर्क) (24 जून)
- भारताने 'राईट ऑफ रिप्लाय' (Right of Reply) वापरून याला चोख प्रत्युत्तर दिले; सद्यस्थितीत UN मधील भारताचे स्थायी प्रतिनिधी राजदूत पर्वतनेनी हरीश आहेत.
- भारताची ठाम भूमिका: जम्मू-काश्मीर हा भारताचा अविभाज्य आणि अतूट भाग आहे; तसेच द्विपक्षीय (Bilateral) मुद्दे अशा बहुपक्षीय (Multilateral) मंचावर उपस्थित करता येत नाहीत.
अबिय अहमद इथिओपियाचे सलग दुसऱ्यांदा पंतप्रधान (25–26 जून (वृत्त))
- इथिओपिया — राजधानी अदिस अबाबा (आफ्रिकन युनियनचे मुख्यालयही येथेच आहे); अबिय अहमद यांना 2019 चा नोबेल शांतता पुरस्कार मिळालेला आहे.
'ऑपरेशन अमिस्ताद' — व्हेनेझुएलाला भारताची मानवतावादी मदत मोहीम (27 जून)
- व्हेनेझुएलातील विनाशकारी भूकंपानंतर सुरू; भारताच्या 'फर्स्ट रिस्पॉन्डर' (First Responder) HADR भूमिकेचे निदर्शक.
पंतप्रधान मोदींचा सेशेल्स राज्यभेट दौरा (28 जून 2026)
- 'गार्डियन ऑफ द ब्लू होरायझन' (Guardian of the Blue Horizon): हा सेशेल्स देशाचा नव्याने निर्माण करण्यात आलेला सर्वोच्च राष्ट्रीय सन्मान (Presidential Distinction) असून, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे या सन्मानाचे पहिले मानकरी ठरले आहेत.
- सहकार्य आणि भागीदारी: भारत आणि सेशेल्स यांनी सागरी सुरक्षा, संरक्षण, आणि इतर महत्त्वाच्या क्षेत्रांवर एकूण 19 सामंजस्य करार व उपक्रम जाहीर केले. यावेळी मोदींनी हिंदी महासागराला 'ओशन ऑफ ऑपॉर्च्युनिटी' (Ocean of Opportunity) म्हणून संबोधले. ही विशेष भागीदारी भारताच्या 'MAHASAGAR' (Mutual and Holistic Advancement for Security and Growth Across Regions) या नव्या सागरी दृष्टिकोनाशी पूर्णपणे सुसंगत आहे (जे भारताच्या 2015 च्या 'SAGAR' धोरणाचे प्रगत आणि विकसित रूप आहे).
सर्वाधिक UNESCO जागतिक वारसा स्थळे (61) असलेला देश म्हणून इटली अग्रस्थानी (29 जून)
- इटलीने जागतिक वारसा 'राजधानी' (World Heritage Capital) म्हणून आपले पहिले स्थान जागतिक स्तरावर कायम ठेवले असून, त्यांच्या स्थळांची एकूण संख्या आता 61 झाली आहे.
- UNESCO मुख्यालय: पॅरिस (फ्रान्स) येथे स्थित आहे.
IUU मासेमारीविरुद्ध 'मोम्बासा घोषणापत्र' स्वीकृत (अवर ओशन कॉन्फरन्स 2026, मोम्बासा, केनिया)
- मोम्बासा येथे झालेल्या परिषदेत एकूण 15 देशांनी बेकायदेशीर, नोंद न झालेल्या व अनियंत्रित (IUU - Illegal, Unreported, and Unregulated) मासेमारीविरुद्ध हे घोषणापत्र स्वीकारले आहे.
- हे पाऊल UN च्या SDG 14 (जलचर जीवसृष्टी - Life Below Water) ला पूरक आहे. विशेष नोंद: भारत या घोषणापत्राचा स्वाक्षरीदार (Signatory) नाही.
16 वी भारत–जपान वार्षिक शिखर परिषद (1–3 जुलै) (जाहीर 26 जून)
- जपानच्या पंतप्रधान सनाए ताकाइची या अधिकृत परिषदेसाठी भारत दौऱ्यावर आल्या होत्या; या महत्त्वपूर्ण परिषदेदरम्यान दोन्ही देशांनी ऐतिहासिक असा आपला पहिला संरक्षण सह-विकास करार (Defence Co-development Agreement - UNICORN प्रकल्प) केला.
राष्ट्रीय व राज्यव्यवस्था (Polity)
NEET-UG 2026 फेरपरीक्षा घेण्यात आली (21 जून)
- 3 मे रोजीची परीक्षा पेपरफुटीच्या आरोपामुळे रद्द झाल्यानंतर, NTA ने फेरपरीक्षेचा आदेश दिला; सुरक्षेचा कडक उपाय म्हणून प्रश्नपत्रिका IAF ने (भारतीय हवाई दलाने) हवाई मार्गे नेल्या; तसेच फसवणूक आणि अफवा रोखण्यासाठी 22 जूनपर्यंत टेलिग्राम ॲपवर तात्पुरती बंदी लागू करण्यात आली होती.
- NTA (नॅशनल टेस्टिंग एजन्सी) ही संस्था भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयांतर्गत (Ministry of Education) कार्य करते.
गृह मंत्रालयाकडून FCRA दुरुस्ती नियम, 2026 अधिसूचित (22 जून)
- परकीय देणग्यांवर कडक मर्यादा: या नवीन दुरुस्तीमुळे बिगरसरकारी संस्थांच्या (NGOs) परकीय निधीवर आणखी कडक मर्यादा घालण्यात आल्या आहेत. नवीन नियम 9(1B) नुसार, नोंदणी प्रमाणपत्रावर आता निधीचा निश्चित उद्देश आणि तो वापरली जाणारी राज्ये किंवा केंद्रशासित प्रदेश (States/UTs) स्पष्टपणे नमूद करावी लागतील; यासाठी नियम 17B आणि फॉर्म FC-6F चा अंतर्भाव करण्यात आला आहे.
- मूळ कायदा: परकीय अंशदान (नियमन) कायदा, 2010 (Foreign Contribution Regulation Act, 2010).
- महत्त्वपूर्ण न्यायनिर्णय: नोएल हार्पर वि. भारत सरकार (2022) — या ऐतिहासिक खटल्यात न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे की, परकीय देणग्या स्वीकारण्याचा नागरिकांना किंवा संस्थांना कोणताही निरपेक्ष किंवा मूलभूत हक्क (Absolute Right) नाही.
लखनौ कोचिंग सेंटर आगीत 15 ठार (22 जून)
- कोचिंग सेंटर/ॲनिमेशन स्टुडिओ असलेल्या इमारतीत आग; शहरी अग्निसुरक्षा व इमारत-नियमांतील त्रुटी अधोरेखित.
राष्ट्रपती मुर्मू यांच्या हस्ते 65 पद्म पुरस्कार प्रदान (23 जून 2026)
- राष्ट्रपती भवनात आयोजित दुसऱ्या नागरी गौरव समारंभात राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते एकूण 65 मान्यवरांना पद्म पुरस्कार प्रदान करण्यात आले. 2026 च्या यादीतील प्रमुख मानकऱ्यांमध्ये क्रिकेटपटू रोहित शर्मा आणि अभिनेते आर. माधवन (पद्मश्री), तसेच प्रसिद्ध अभिनेते मामुट्टी आणि टेनिसपटू विजय अमृतराज (पद्मभूषण) यांचा सन्मानपूर्वक समावेश आहे.
- नागरी सन्मान क्रम: भारतरत्न > पद्मविभूषण > पद्मभूषण > पद्मश्री.
सुंदरराज पी. यांची NIA मध्ये महानिरीक्षक (IG) म्हणून नियुक्ती (16 जून)
- 2003 बॅचचे छत्तीसगड-कॅडरचे वरिष्ठ IPS अधिकारी सुंदरराज पी. यांची या पदावर नियुक्ती झाली असून, ते बस्तरमधील त्यांच्या यशस्वी नक्षलविरोधी कारवायांसाठी विशेष प्रसिद्ध आहेत; 26/11 च्या मुंबई दहशतवादी हल्ल्यानंतर 'NIA कायदा, 2008' अंतर्गत राष्ट्रीय तपास संस्थेची (NIA) स्थापना करण्यात आली होती.
पंतप्रधान मोदींच्या हस्ते ₹25,016 कोटींच्या कोळसा-गॅसिफिकेशन प्रकल्पाची पायाभरणी, ओडिशा (20 जून)
- स्थान आणि गुंतवणूक: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते 20 जून 2026 रोजी ओडिशातील झारसुगुडा जिल्ह्यातील लखनपूर येथे या भव्य प्रकल्पाची पायाभरणी करण्यात आली; या प्रकल्पाची एकूण किंमत ₹25,016 कोटी इतकी आहे.
- उद्दिष्ट आणि महत्त्व: हा भारतातील पहिला व्यावसायिक स्तरावरील (Commercial-scale) 'कोल-टू-अमोनियम नायट्रेट' प्रकल्प आहे. भारताच्या महत्त्वाकांक्षी 'कोळसा-गॅसिफिकेशन मोहिमेस' गती देणे आणि रासायनिक खतांसाठी लागणाऱ्या कच्च्या मालावरील (Feedstocks) आयात-अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणावर कमी करणे, हे यामागचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
AI-आधारित ग्रामीण अंतर्गत लेखापरीक्षण पोर्टल सुरू (28 जून)
- ठिकाण आणि कार्यक्रम: नवी दिल्लीतील पुसा कॅम्पस येथे आयोजित 'राष्ट्रीय ग्रामीण विकास संमेलन' (National Rural Development Conclave) मध्ये 28 जून 2026 रोजी या पोर्टलचे अधिकृतरीत्या उद्घाटन करण्यात आले.
- उद्दिष्ट आणि महत्त्व: ग्रामीण विकास मंत्रालयाच्या अंतर्गत राबविल्या जाणाऱ्या विविध महत्त्वाच्या ग्रामीण योजनांमधील (जसे की MGNREGA, PMAY-G, आणि PMGSY) आर्थिक पारदर्शकता (Financial Transparency), उत्तरदायित्व आणि लेखापरीक्षण (Audit) प्रक्रिया अधिक बळकट आणि सुलभ करणे, हे या AI-सक्षम (Artificial Intelligence-enabled) पोर्टलचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
केंद्रीय आरोग्यमंत्री जे.पी. नड्डा यांच्या हस्ते 'आरोग्य सेतू 2.0' सुरू (29 जून)
- ठिकाण आणि सादरीकरण: 29 जून 2026 रोजी नवी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे केंद्रीय आरोग्यमंत्री जे.पी. नड्डा यांच्या हस्ते 'आरोग्य सेतू 2.0' (Aarogya Setu 2.0) आणि इतर महत्त्वपूर्ण डिजिटल आरोग्य उपक्रमांचा अधिकृत शुभारंभ करण्यात आला.
- उद्दिष्ट आणि महत्त्व: कोविड-19 साथीच्या काळात संपर्क-मागोवा (Contact-tracing) घेण्यासाठी सुरू झालेल्या या ॲपचे आता एका सर्वसमावेशक 'वैयक्तिक आरोग्य नोंदवारी' (Personal Health Record - PHR) प्लॅटफॉर्ममध्ये रूपांतर करण्यात आले आहे. हा उपक्रम भारताच्या 'आयुष्मान भारत डिजिटल मिशन' (ABDM) ला प्रचंड बळकटी देतो; ज्याद्वारे नागरिकांना त्यांचे 'ABHA' खाते, आरोग्याच्या नोंदी (Health Records), विम्याचे तपशील (PM-JAY Wallet) आणि इतर वैद्यकीय सेवा एकाच डिजिटल प्रणालीद्वारे (Unified Digital Gateway) सहज उपलब्ध होतील.
हरियाणा व राजस्थानमध्ये 1994 च्या अप्पर यमुना रिव्हर बोर्ड कराराबाबत सामंजस्य करार (29 जून 2026)
- करार आणि पार्श्वभूमी: केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांच्या उपस्थितीत 29 जून 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे या ऐतिहासिक करारावर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या. यामुळे गेल्या 3 दशकांपासून प्रलंबित असलेल्या 'अप्पर यमुना रिव्हर बोर्ड' (UYRB - 1994) कराराच्या अंमलबजावणीचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
- प्रकल्प आणि फायदे: यमुनेच्या पाण्याच्या समन्यायी वाटप व व्यवस्थापनासाठी हा करार करण्यात आला आहे. याअंतर्गत हरियाणामधील हथनीकुंड बॅरेजवरून 3 मोठ्या भूमिगत पाइपलाइन्सद्वारे दरवर्षी सुमारे 580 MCM पाणी राजस्थानला (विशेषतः चुरू, सीकर आणि झुंझुनू जिल्ह्यांना) पुरवले जाईल.
- वैधानिक चौकट: हा आंतरराज्यीय जल-वाद 'आंतरराज्य नदी जल विवाद कायदा, 1956' (Inter-State River Water Disputes Act, 1956) आणि संविधानाच्या कलम 262 अंतर्गत सोडविण्यात आला आहे.
पासपोर्ट सेवा दिवस साजरा (24 जून)
- आवृत्ती आणि पार्श्वभूमी: 24 जून 2026 रोजी 14 वा 'पासपोर्ट सेवा दिवस' (Passport Seva Divas) साजरा करण्यात आला. 24 जून 1967 रोजी 'पासपोर्ट कायदा' (Passports Act) लागू झाल्याच्या स्मरणार्थ हा दिवस पाळला जातो.
- नागरिकत्वाबाबत स्पष्टीकरण: परराष्ट्र मंत्रालयाने (MEA) स्पष्ट केले आहे की, पासपोर्ट हे राष्ट्रीयत्व (Nationality) दर्शवणारे आणि आंतरराष्ट्रीय प्रवासासाठी वापरले जाणारे दस्तऐवज आहे; परंतु कायदेशीरदृष्ट्या ते स्वतःहून भारतीय 'नागरिकत्वाचा' (Citizenship) अंतिम किंवा निर्णायक पुरावा मानले जाऊ शकत नाही. (NRC आणि मतदार यादीच्या पडताळणी प्रक्रियेच्या पार्श्वभूमीवर हे विधान अत्यंत महत्त्वाचे आहे).
प्रादेशिक (महाराष्ट्र व राज्ये)
भारतातील पहिल्या 'ऑफशोर' (सागरी) विमानतळास महाराष्ट्रात मान्यता (30 जून)
- निर्णय: जमिनीच्या उपलब्धतेची अडचण सोडवण्यासाठी नागरी उड्डाण मंत्रालयाने (MoCA) 30 जून 2026 रोजी महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर भारतातील पहिल्या 'ऑफशोर' (Offshore) विमानतळाच्या प्रस्तावाला मान्यता दिली आहे.
- उद्दिष्ट आणि महत्त्व: किनारी महाराष्ट्रातील विमानसेवा (Aviation) आणि लॉजिस्टिक्स (Logistics) पायाभूत सुविधांचा विस्तार करण्यासाठी हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि ऐतिहासिक पाऊल मानले जात आहे. हा प्रकल्प जपानमधील 'कान्साई' (Kansai) विमानतळाच्या धर्तीवर विकसित केला जाईल.
पेपरफुटीच्या संशयामुळे महाराष्ट्र TET 2026 पुढे ढकलली (जूनअखेर)
- निर्णय आणि पार्श्वभूमी: देशभरात सुरू असलेल्या NEET आणि इतर राष्ट्रीय परीक्षांच्या पेपरफुटीच्या घटनांच्या (Paper Leak Crisis) पार्श्वभूमीवर, महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेने (MSCE) अत्यंत सावधगिरीचा उपाय म्हणून 28 जून 2026 पासून सुरू होणारी 'शिक्षक पात्रता परीक्षा' (MahaTET) पुढे ढकलण्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला.
- कारण: परीक्षेच्या गोपनीयतेबाबत निर्माण झालेला संशय आणि संभाव्य गैरप्रकार टाळून परीक्षेची पारदर्शकता अबाधित राखणे.
महाराष्ट्र RTI नियम, 2026 वादात (अधिसूचित 12 जून, नंतर 2 जुलै रोजी स्थगित)
- अधिसूचना आणि वाद: 'माहिती अधिकार कायदा, 2005' च्या कलम 27(2) अंतर्गत राज्य सरकारने 12 जून 2026 रोजी हे नवीन नियम अधिसूचित केले होते. मात्र, यात अर्जासाठी 150 शब्दांची कडक मर्यादा, सक्तीचे ओळखपत्र (Photo ID), वाढीव शुल्क आणि 'एका अर्जात एकच विषय' अशा जाचक अटींमुळे अनेक अर्ज केवळ तांत्रिक कारणांवरून फेटाळले जाण्याची शक्यता निर्माण झाली होती.
- स्थगितीचा निर्णय: या तरतुदींमुळे पारदर्शकतेला बाधा येत असल्याचा आरोप करत माहिती अधिकार कार्यकर्ते आणि ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांनी तीव्र विरोध (उपोषणाचा इशारा) दर्शवला. या वाढत्या जनक्षोभानंतर, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी 2 जुलै 2026 रोजी या नवीन नियमांच्या अंमलबजावणीला तत्काळ स्थगिती (Stay) दिली.
आंध्र प्रदेशने IBM सोबत 'अमरावती क्वांटम व AI इनोव्हेशन सेंटर' (AQAIC) सुरू केले (18 जून)
- उद्दिष्ट आणि व्याप्ती: आंध्र प्रदेश सरकारने IBM च्या सहकार्याने सुरू केलेले हे 'अमरावती क्वांटम व AI इनोव्हेशन सेंटर', भारतातील सर्वात मोठे आणि संघटित 'क्वांटम प्रॉब्लेम-सॉल्व्हिंग नेटवर्क' (Quantum problem-solving network) मानले जात आहे.
- नेटवर्क आणि सहभाग: या महत्त्वपूर्ण उपक्रमांतर्गत राज्यभरातील अभियांत्रिकी महाविद्यालयांमधील तब्बल 380 'क्वांटम इनोव्हेशन सेल्स'ना (Cells) जोडण्यात आले असून, यामध्ये 3,000+ हून अधिक प्राध्यापक आणि विद्यार्थ्यांचा थेट सहभाग असणार आहे.
- महत्त्व: उद्योगक्षेत्रापुढील गुंतागुंतीची आव्हाने सोडवण्यासाठी, शैक्षणिक गुणवत्ता आणि IBM चे जागतिक तंत्रज्ञान यांची उत्तम सांगड घालून प्रगत क्वांटम ॲप्लिकेशन्स विकसित करणे हे या उपक्रमाचे प्रमुख ध्येय आहे.
अर्थव्यवस्था, वित्त व बँकिंग
- IIP (औद्योगिक उत्पादन): मे 2026 मध्ये भारताचा औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक (IIP) 5.1% वर पोहोचला असून, ही गेल्या 5 महिन्यांतील उच्चांकी वाढ आहे. याचे मुख्य श्रेय वीज आणि गॅस पुरवठ्यातील सुधारणेला जाते.
- GDP वाढीचे अंदाज: जागतिक अनिश्चिततेमुळे S&P ग्लोबलने भारताचा FY27 चा वाढीचा अंदाज 6.6% पर्यंत (FY26 मधील 7.7% च्या तुलनेत) कमी केला आहे. मात्र, इराण-अमेरिका करारानंतर तेलाचे दर कमी झाल्यामुळे गोल्डमन सॅक्सने CY26 साठी भारताचा GDP अंदाज सुधारून 6.8% इतका वर्तवला आहे.
- हुरून इंडिया 500 अहवाल (2026): रिलायन्स इंडस्ट्रीज ही भारतातील सर्वाधिक मूल्यवान कंपनी ठरली आहे. टॉप 10 कंपन्यांकडे एकूण बाजार मूल्याच्या 27% हिस्सा आहे, ज्यात बजाज फायनान्स आणि NSE चा समावेश आहे.
RBI नियमावली (TReDS व NBFC):
- TReDS: सुधारित निर्देशानुसार MSME चे ऑनबोर्डिंग सुलभ करण्यात आले असून क्रेडिट गॅरंटीची तरतूद अधिक बळकट केली आहे.
- NBFC: 'स्केल-बेस्ड रेग्युलेशन' (SBR) नुसार बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांच्या देखरेखीसाठी बेस, मिडल, अप्पर आणि टॉप असे स्तर अधिक स्पष्ट केले आहेत.
ARIFAC मंचाची सुरुवात (20 जून): RBI ने ECLGS 5.0 च्या अंतर्गत भांडवली नियमांमध्ये शिथिलता दिली असून, मनी लाँडरिंग आणि दहशतवादाला होणारा वित्तपुरवठा रोखण्यासाठी 'अलायन्स ऑफ रिपोर्टिंग एंटिटीज इन AML/CFT' (ARIFAC) हा राष्ट्रीय मंच सुरू केला आहे.
- HDFC बँक: भारताचे माजी मुख्य निवडणूक आयुक्त (CEC) राजीव कुमार यांची HDFC बँकेच्या अर्धवेळ अध्यक्षपदी (Part-time Chairman) 3 वर्षांसाठी नियुक्ती करण्यात आली आहे.
- कोटक महिंद्रा बँक: बँकेचे विद्यमान MD आणि CEO अशोक वासवानी हे 2026 च्या अखेरीस आपल्या पदावरून पदमुक्त होणार आहेत.
न्यू डेव्हलपमेंट बँक (NDB):
- उझबेकिस्तान अधिकृतपणे 'ब्रिक्स' (BRICS) देशांच्या या बँकेचा 10 वा सदस्य बनला आहे. (मुख्यालय: शांघाय; पहिले अध्यक्ष: के.व्ही. कामथ).
NITI आयोगाचा 'ट्रेड वॉच क्वार्टरली' (Q4 FY26):
- अहवालानुसार, भारताचा एकूण वस्तू आणि सेवा व्यापार USD 1.84 ट्रिलियन पर्यंत पोहोचला असून, यामध्ये 5.4% वाढ नोंदवण्यात आली आहे; विशेषतः 'औषधनिर्माण' (Pharmaceuticals) क्षेत्र यात केंद्रस्थानी राहिले.
MoSPI कडून 'इंडेक्स ऑफ सर्व्हिसेस प्रॉडक्शन' (ISP) जाहीर:
- भारताच्या GVA मध्ये 50% हून अधिक वाटा असलेल्या सेवा क्षेत्रासाठी, 'IIP' च्या धर्तीवर हा पहिलाच मासिक निर्देशांक आहे. जुलै 2026 पासून याची अधिकृत अंमलबजावणी सुरू होईल, ज्यामुळे सेवा क्षेत्राच्या वाढीचा अधिक अचूक मागोवा घेणे शक्य होईल.
विज्ञान, तंत्रज्ञान व अभियांत्रिकी
DAE कडून जगातील पहिला अणुऊर्जा-उष्णता आधारित हायड्रोजन प्रकल्प कार्यान्वित (29 जून)
- स्थान आणि तंत्रज्ञान: IGCAR, कल्पक्कम (तामिळनाडू) येथे हा प्रकल्प उभारण्यात आला आहे. यामध्ये विजेऐवजी 'फास्ट ब्रीडर टेस्ट रिॲक्टर'च्या (FBTR) उष्णतेचा वापर करून आणि कॉपर–क्लोरीन (Cu–Cl) थर्मोकेमिकल सायकलच्या माध्यमातून हायड्रोजनची निर्मिती केली जाते.
उदयपूर विमानतळावर GAGAN-आधारित पहिले व्यावसायिक जेट लँडिंग (28 जून)
- महत्त्व: ISRO आणि AAI ने संयुक्तपणे विकसित केलेल्या स्वदेशी 'GAGAN' (GPS Aided GEO Augmented Navigation) या उपग्रह-आधारित नेव्हिगेशन प्रणालीच्या मदतीने इंडिगोच्या (IndiGo) जेट विमानाने उदयपूर विमानतळावर यशस्वी लँडिंग केले. व्यावसायिक विमानाने भारतात असा प्रयोग करण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.
NLC इंडिया + BARC कडून फ्लाय ॲशमधून दुर्मिळ मृदा-मूलद्रव्ये (Rare Earths) काढण्याचा देशातील पहिला प्रकल्प
- उद्दिष्ट: नैवेली (तामिळनाडू) येथील औष्णिक वीज प्रकल्पातील राखेमधून (Fly ash) '१७ दुर्मिळ मृदा-मूलद्रव्ये' (Rare Earth Elements) वेगळी करणे. यामुळे चीनवरील आयात-अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होईल.
ईशान्य भारत व पश्चिम घाटात नव्या प्रजातींचा शोध (जून 2026)
- मेघालयात 'Hamataliwa mawlyngot' नावाचा नवीन लिंक्स कोळी आणि गुहांमध्ये 2 नव्या गोगलगायी (ATREE कडून) शोधल्या गेल्या; तर ZSI ने केरळच्या पश्चिम घाटात 2 नव्या पतंग-प्रजातींचा शोध लावला आहे. (पश्चिम घाट आणि मेघालय हे महत्त्वाचे जैवविविधता हॉटस्पॉट आहेत).
चीनचा 'LineShine' TOP500 मध्ये अव्वल — 2026 चा जगातील सर्वात शक्तिशाली सुपरकॉम्प्युटर
- अमेरिकेच्या सुपरकॉम्प्युटर्सना मागे टाकत चीनचा 'LineShine' हा जगातील सर्वांत वेगवान सुपरकॉम्प्युटर ठरला आहे.
सरकारकडून 'ग्रीन युरिया रोडमॅप' जाहीर (जून अखेर)
- उद्दिष्ट: शाश्वत खत-उत्पादनाला चालना देणे आणि 'ग्रीन अमोनिया'चा वापर वाढवून रासायनिक व प्रदूषणकारी प्रक्रियांवरील अवलंबित्व कमी करणे.
पुरस्कार व सन्मान
ग्रीन ऑस्कर 2026 (व्हिटली पुरस्कार) — दोन भारतीय महिलांना सन्मान (25 जून)
- पर्यावरण संवर्धनाच्या क्षेत्रातील योगदानाबद्दल भारताच्या परवीन शेख (भारतीय 'स्कीमर' पक्षी संवर्धन) आणि बरखा सुब्बा (हिमालयन सॅलॅमँडर संवर्धन) यांना 'व्हिटली फंड फॉर नेचर'तर्फे प्रतिष्ठित 'व्हिटली पुरस्कार' (Green Oscars) प्रदान करण्यात आला.
पंतप्रधान मोदींना सेशेल्सचा 'गार्डियन ऑफ द ब्लू होरायझन' सन्मान (28 जून)
- सेशेल्सच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना त्यांच्या पर्यावरणीय नेतृत्व, 'ब्लू इकॉनॉमी' आणि हवामान बदलाच्या लढाईतील योगदानासाठी हा सर्वोच्च सन्मान प्रदान करण्यात आला. (हा सन्मान मिळवणारे ते पहिले व्यक्ती आहेत).
पद्म पुरस्कार 2026 गौरव समारंभ (जून 2026)
- राष्ट्रपती भवनात आयोजित विशेष समारंभात रोहित शर्मा, हरमनप्रीत कौर, सविता पुनिया (पद्मश्री) आणि विजय अमृतराज (पद्मभूषण) यांसारख्या क्रीडा क्षेत्रातील दिग्गज मान्यवरांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते सन्मानित करण्यात आले.
'वर्ल्ड्स बेस्ट स्कूल प्राइजेस 2026' साठी भारताच्या 7 शाळांची निवड (27 जून)
- शिक्षण क्षेत्रातील जागतिक मानांकन असलेल्या या स्पर्धेत भारताने नवा विक्रम प्रस्थापित करत 7 शाळांना जागतिक शॉर्टलिस्टमध्ये स्थान मिळवून दिले आहे. यामध्ये पुणे, श्रीनगर, नोयडा, बेंगळुरू आणि लखनौ येथील शाळांचा समावेश आहे.
क्रीडा
अंसी सोजनने मोडला अंजू बॉबी जॉर्जचा 22 वर्षे जुना राष्ट्रीय लांब उडी विक्रम (29 जून)
- विक्रम: केरळच्या अंसी सोजनने (Ancy Sojan) उत्कृष्ट कामगिरी करत अंजू बॉबी जॉर्ज यांचा 2004 पासूनचा अबाधित असलेला महिला लांब उडीचा (Long Jump - 6.83m) राष्ट्रीय विक्रम मागे टाकला आहे.
बेन स्टोक्सची आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्तीची घोषणा (29 जून)
- निर्णय: इंग्लंडचा महान अष्टपैलू खेळाडू बेन स्टोक्स (Ben Stokes) याने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती जाहीर केली असून, 'ट्रेंट ब्रिज' (Trent Bridge) येथे होणाऱ्या कसोटी सामन्यानंतर तो आपली कारकीर्द संपुष्टात आणणार आहे.
FIFA विश्वचषक 2026 ची 'राऊंड ऑफ 32' फेरी सुरू (29 जून)
- स्वरूप आणि यजमान: अमेरिका, कॅनडा आणि मेक्सिको हे तीन देश संयुक्तपणे या विश्वचषकाचे आयोजन करत आहेत. विशेष म्हणजे, फुटबॉलच्या इतिहासात प्रथमच 48 संघांचा समावेश असलेली ही पहिली आवृत्ती असल्याने, बाद फेरी 'राऊंड ऑफ 32' (Round of 32) पासून सुरू झाली आहे.
'ग्लोबल स्किल्स चॅलेंज, ऑस्ट्रेलिया 2026' मध्ये भारताला 5 पदके (30 जून)
- महत्त्व: आगामी 'वर्ल्डस्किल्स शांघाय 2026' (WorldSkills Shanghai) स्पर्धेच्या पूर्वतयारीचा एक प्रमुख भाग म्हणून याकडे पाहिले जाते. या यशाने जागतिक स्तरावर भारताच्या वाढत्या कौशल्य-विकास क्षमतेचे (Skill Development) उत्तम दर्शन घडवले आहे.
महत्त्वाचे दिवस व वर्धापन (16–30 जून)
जागतिक निर्वासित दिन (World Refugee Day) — 20 जून
- UN कडून जगभरातील निर्वासितांच्या (Refugees) संघर्षाला आणि धैर्याला सन्मान देण्यासाठी; हा दिवस UNHCR च्या पुढाकाराने पाळला जातो.
आंतरराष्ट्रीय योग दिन — 21 जून
- 2026 ची 12 वी आवृत्ती; भारताच्या पुढाकाराने UNGA ने 2014 मध्ये याला मान्यता दिली. विशेष म्हणजे, याच दिवशी 'जून संक्रांती' (Summer Solstice - उत्तर गोलार्धातील सर्वात मोठा दिवस) असते.
आंतरराष्ट्रीय विधवा दिन — 23 जून
- यूकेच्या लूम्बा फाउंडेशनच्या प्रयत्नांतून सुरुवात; 2011 पासून याला UN ची अधिकृत मान्यता प्राप्त आहे.
UN लोकसेवा दिन (UN Public Service Day) व आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक दिन — 23 जून
पासपोर्ट सेवा दिवस — 24 जून
- 24 जून 1967 रोजी ऐतिहासिक 'पासपोर्ट कायदा' (Passports Act) लागू झाल्याच्या स्मरणार्थ हा दिवस साजरा केला जातो.
डे ऑफ द सीफेअरर (नाविक दिन) — 25 जून
- आंतरराष्ट्रीय सागरी संस्थेचा (IMO) उपक्रम. 2026 ची संकल्पना: 'Carrying world trade. Carrying the risks.'
संविधान हत्या दिवस — 25 जून
- 25 जून 1975 रोजी देशात लागू करण्यात आलेल्या आणीबाणीच्या (Emergency) आणि लोकशाहीच्या गळचेपीच्या स्मरणार्थ भारत सरकारने हा दिवस जाहीर केला आहे.
आंतरराष्ट्रीय अमली पदार्थ सेवन व तस्करी विरोधी दिन — 26 जून
जागतिक MSME दिन — 27 जून
- सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांचे (Micro, Small and Medium Enterprises) अर्थव्यवस्थेतील योगदान अधोरेखित करणारा UN दिन.
राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन — 29 जून
- 'भारतीय सांख्यिकीचे जनक' आणि 'इंडियन स्टॅटिस्टिकल इन्स्टिट्यूट'चे (ISI) संस्थापक प्रा. पी.सी. महालनोबिस (P.C. Mahalanobis) यांची जयंती.
आंतरराष्ट्रीय उष्णकटिबंधीय दिन (International Day of the Tropics) — 29 जून
आंतरराष्ट्रीय लघुग्रह दिन (Asteroid Day) व जागतिक समाजमाध्यम दिन (World Social Media Day) — 30 जून
↑ अनुक्रमणिकेकडेनिधनवार्ता
ब्रिटिश अभिनेते मायकेल बर्न यांचे वयाच्या 82 व्या वर्षी निधन (20 जून 2026)
- ओळख: 'इंडियाना जोन्स अँड द लास्ट क्रुसेड' (Indiana Jones and the Last Crusade) या चित्रपटामधील 'कर्नल फोगेल' या गाजलेल्या भूमिकेसाठी, तसेच 'हॅरी पॉटर' मधील 'गेलर्ट ग्रिंडेलवाल्ड' (Gellert Grindelwald) च्या भूमिकेसाठी विशेष प्रसिद्ध.
'व्हिलेज पीपल'चे सहसंस्थापक व प्रमुख गायक व्हिक्टर विलिस यांचे वयाच्या 74 व्या वर्षी निधन (30 जून 2026)
- ओळख आणि योगदान: लोकप्रिय डिस्को बँड 'व्हिलेज पीपल' (Village People) मधील मूळ 'पोलीस' (Cop) व्यक्तिमत्त्व; 'Y.M.C.A.' आणि 'Macho Man' यांसारख्या जागतिक स्तरावर गाजलेल्या अजरामर डिस्को गाण्यांचे सहलेखक आणि मुख्य आवाज.
📌 परीक्षार्थींसाठी टीप
↑ अनुक्रमणिकेकडे - MPSC/राज्य परीक्षांसाठी आंतरराष्ट्रीय /महाराष्ट्र व भारतातील साहित्यिक, स्वातंत्र्यसैनिक, शास्त्रज्ञ व खेळाडूंच्या निधनवार्तांचा मागोवा ठेवा — GK मध्ये वारंवार विचारल्या जातात.
महत्त्वाच्या नियुक्त्या — थोडक्यात
- सुंदरराज पी.: राष्ट्रीय तपास संस्थेमध्ये (NIA) महानिरीक्षक (IG) म्हणून नियुक्ती (16 जून).
- संजय जाजू: तेलंगणा राज्याचे नवे मुख्य सचिव (Chief Secretary) म्हणून नियुक्ती (26 जून).
- राजीव कुमार (माजी CEC): भारताचे माजी मुख्य निवडणूक आयुक्त; आता HDFC बँकेचे नवे अर्धवेळ अध्यक्ष (Part-time Chairman) म्हणून नियुक्ती (30 जून).
- अशोक वासवानी: कोटक महिंद्रा बँकेच्या MD आणि CEO पदावरून चालू कार्यकाळ संपल्यानंतर पदमुक्त होणार (डिसेंबर 2026 अखेर).