चालू घडामोडी: 1–15 जुलै 2026

कालावधी: 1 जुलै 2026 ते 15 जुलै 2026 · संपूर्ण संकलन

MPSCUPSCPSISTIबँकिंगSSC

1 ते 15 जुलै 2026 या पंधरवड्यातील आंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय, प्रादेशिक, राज्यव्यवस्था, अर्थव्यवस्था, विज्ञान-तंत्रज्ञान, क्रीडा, पुरस्कार व इतर घडामोडींचे विषयनिहाय संकलन. प्रत्येक नोंदीसोबत 📌 परीक्षेसाठी उपयुक्त महत्त्वाचे मुद्दे जोडले आहेत.

अनुक्रमणिका

1. 1आंतरराष्ट्रीयपान 1
2. 2राष्ट्रीयपान 1
3. 3प्रादेशिक (महाराष्ट्र)पान 1
4. 4राज्यव्यवस्था, प्रशासन व नियुक्त्यापान 1
5. 5अर्थव्यवस्था व वित्तपान 2
6. 6विज्ञान व तंत्रज्ञानपान 2
7. 7क्रीडापान 2
8. 8पुरस्कार व सन्मानपान 2
9. 9अभियांत्रिकी व पायाभूत सुविधापान 3
10. 10श्रद्धांजली (निधन)पान 3
11. 11महत्त्वाचे दिन, वर्धापन दिन व उत्सवपान 3

हा अंक 3 पानांमध्ये विभागला आहे — पान निवडा:

विभाग 1

आंतरराष्ट्रीय

पंतप्रधान मोदींचा 3 देशांचा इंडो-पॅसिफिक दौरा: इंडोनेशिया, ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड (6–11 जुलै 2026)

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 6 दिवसांचा, 3 देशांचा इंडो-पॅसिफिक दौरा केला — इंडोनेशिया (6–8 जुलै), ऑस्ट्रेलिया (8–10 जुलै) व न्यूझीलंड (10–11 जुलै). जकार्तामध्ये राष्ट्राध्यक्ष प्रबोवो सुबियांतो यांच्यासोबत 2018 मध्ये भारत–इंडोनेशिया संबंध सर्वंकष धोरणात्मक भागीदारीच्या स्तरावर नेल्यानंतरची पहिली द्विपक्षीय भेट पार पडली; संरक्षण, सागरी सुरक्षा, महत्त्वाची खनिजे, डिजिटल सहकार्य, आरोग्य व संस्कृती अशा क्षेत्रांत सुमारे 20 करार/समझोते झाले.

इंडोनेशियाला ब्रह्मोस सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्रे व ‘अस्त्र’ ही हवेतून-हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्रे पुरवण्याचा सुमारे 630 दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्सचा करार झाला. फिलिपाईन्स व व्हिएतनामनंतर ब्रह्मोस घेणारा इंडोनेशिया या प्रदेशातील तिसरा निर्यात-ग्राहक देश ठरला. पंतप्रधान मोदींनी इंडोनेशियाच्या संसदेला संबोधित केले.

मेलबर्न येथे 3री भारत–ऑस्ट्रेलिया वार्षिक शिखर परिषद संपन्न झाली (18 निष्कर्ष).

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• ब्रह्मोस: भारत–रशिया संयुक्त उपक्रम (DRDO + NPO मशिनोस्त्रोयेनिया, रशिया); सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र.
• भारत–इंडोनेशिया संबंध 2018 मध्ये सर्वंकष धोरणात्मक भागीदारी (Comprehensive Strategic Partnership) स्तरावर नेण्यात आले; हा दौरा भारताच्या ‘अ‍ॅक्ट ईस्ट’ धोरणाचा भाग आहे.
• दृष्टिकोन-जोड: भारताचे ‘विकसित भारत 2047’ आणि इंडोनेशियाचे ‘इंडोनेशिया एमास 2045’.

संयुक्त राष्ट्रांचा AI गव्हर्नन्सवरील जागतिक संवाद — जिनिव्हा (6–7 जुलै 2026)

संयुक्त राष्ट्रांचा पहिला-वहिला ‘Global Dialogue on AI Governance’ जिनिव्हा (स्वित्झर्लंड) येथे 6–7 जुलै 2026 रोजी झाला. भारतीय शिष्टमंडळाचे नेतृत्व परराष्ट्र राज्यमंत्री कीर्ती वर्धन सिंह यांनी केले.

प्रमुख विषय: नैतिक AI विकास, डेटा गोपनीयता, अल्गोरिदमिक पारदर्शकता आणि शाश्वत विकासासाठी AI. राष्ट्रीय सार्वभौमत्वाचा आदर करणाऱ्या सर्वसमावेशक AI गव्हर्नन्सची भूमिका भारताने मांडली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: जिनिव्हा येथे WHO, WTO, ILO यांसारख्या संयुक्त राष्ट्र संस्थांची मुख्यालये आहेत. हा संवाद ‘EU AI Act’ सारख्या चौकटींना पूरक अशी जागतिक चौकट घडवण्याचा प्रयत्न आहे.

भारत–UK CETA करार 15 जुलै 2026 पासून लागू

ऐतिहासिक भारत–युनायटेड किंगडम सर्वंकष आर्थिक व व्यापार करार (CETA) आणि त्यासोबतचा ‘Double Contribution Convention’ (DCC) 15 जुलै 2026 पासून अधिकृतरीत्या अंमलात आला.

याच्या अंमलबजावणीपूर्वी केंद्रीय वाणिज्य मंत्री पीयूष गोयल यांनी 25–27 जून 2026 दरम्यान लंडनचा दौरा केला होता.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: CETA = Comprehensive Economic and Trade Agreement; DCC मुळे UK मधील भारतीय व्यावसायिकांना ‘दुहेरी सामाजिक सुरक्षा योगदानातून’ सूट मिळते. या सवलतीची मुदत 3 वर्षांवरून 5 वर्षे करण्यात आली आहे.

होर्मुझ सामुद्रधुनी संकट सुरूच — जागतिक ऊर्जा बाजारावर परिणाम

फेब्रुवारी 2026 अखेरीपासून सुरू असलेल्या होर्मुझ सामुद्रधुनी संकटाचा जागतिक ऊर्जा बाजारावर परिणाम कायम राहिला. 9 जुलै 2026 रोजी इराणी लक्ष्यांवरील नव्या अमेरिकी हल्ल्यांनंतर ब्रेंट क्रूडचे दर सुमारे 79 डॉलर प्रति बॅरलपर्यंत वाढले. भारतासाठी LPG व LNG पुरवठा असुरक्षित झाला असून, जून 2026 च्या CPI आकडेवारीत या ऊर्जा-धक्क्याचे वाहतूक महागाईत विलंबित संक्रमण दिसले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• स्थान: होर्मुझ सामुद्रधुनी इराण (उत्तर) व ओमान (दक्षिण) यांच्या दरम्यान आहे.
• जोडणी: ती पर्शियन आखाताला ओमानचे आखात व अरबी समुद्राशी जोडते.
• रुंदी: सर्वात अरुंद ठिकाणी सुमारे 34 किमी (21 मैल).
• व्यापारी महत्त्व: जागतिक सागरी तेल व्यापाराच्या सुमारे 20% व जागतिक LNG च्या सुमारे 20% वाहतूक येथूनच होते.

भारत–ओमान CEPA: TRQ वाटप प्रक्रिया अधिसूचित (13 जुलै 2026)

भारत–ओमान सर्वंकष आर्थिक भागीदारी करारांतर्गत (CEPA) ‘Tariff Rate Quota’ (TRQ) वाटपाची प्रक्रिया भारताने 13 जुलै 2026 रोजी DGFT सार्वजनिक सूचना क्रमांक 20/2026-27 मार्फत औपचारिकपणे अधिसूचित केली — हे कराराच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• TRQ = Tariff Rate Quota: ही द्विस्तरीय शुल्क (Two-tier tariff) पद्धत आहे.
• कार्यपद्धती: निश्चित कोट्याच्या मर्यादेत कमी शुल्क, तर कोटा ओलांडल्यास जास्त शुल्क आकारले जाते.

भारताच्या साहाय्याने पुनर्संचयित नेपाळमधील विहाराला UNESCO आशिया-पॅसिफिक वारसा पुरस्कार

नेपाळमधील ललितपूर येथील 17 व्या शतकातील ‘जेष्ठ वर्ण महाविहार’ या ऐतिहासिक बौद्ध विहाराला 2015 च्या गोरखा भूकंपानंतरच्या उत्कृष्ट संवर्धन-पुनर्संचयनासाठी ‘UNESCO आशिया-पॅसिफिक वारसा पुरस्कार 2025’ (Award of Merit) मिळाला. हे पुनर्संचयन भारताच्या अनुदान साहाय्याने झाले आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: आधुनिक भूकंपरोधक तंत्र व पारंपरिक संवर्धन यांची सांगड घालणाऱ्या समुदाय-केंद्रित दृष्टिकोनासाठी हा गौरव करण्यात आला.

भारताकडे BRICS चे 2026 चे अध्यक्षपद

भारताकडे 2026 साठी BRICS चे अध्यक्षपद आहे (1 जानेवारी 2026 पासून). या वर्षीची संकल्पना ‘Building for Resilience, Innovation, Cooperation and Sustainability’ अशी निश्चित करण्यात आली आहे. भारताच्या अध्यक्षतेखालील 18 वी BRICS शिखर परिषद 12–13 सप्टेंबर 2026 रोजी नवी दिल्लीत होणार आहे. (विशेष नोंद: इंडोनेशिया 2025 पासून BRICS चा सदस्य आहे.)

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: विस्तारित BRICS मध्ये आता 11 सदस्य आहेत: ब्राझील, रशिया, भारत, चीन व दक्षिण आफ्रिकेसह सौदी अरेबिया, इजिप्त, UAE, इथिओपिया, इराण व इंडोनेशिया.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 2

राष्ट्रीय

VB-G RAM G कायदा, 2025 — 1 जुलै 2026 पासून लागू

‘विकसित भारत – गॅरंटी फॉर रोजगार अँड आजीविका मिशन (ग्रामीण)’ [VB-G RAM G] कायदा, 2025 हा 1 जुलै 2026 पासून देशभर लागू झाला; यामुळे ग्रामीण रोजगार हमी चौकट बळकट होणार आहे.

योजनेचा देशव्यापी शुभारंभ 2 जुलै 2026 रोजी केंद्रीय कृषिमंत्री शिवराज सिंह चौहान यांच्या हस्ते आंध्र प्रदेशातील तिरुपती जिल्ह्यातील मुक्कावरीपल्ली (ओबुलावरिपल्ले मंडल) गावातून झाला; यावेळी मुख्यमंत्री एन. चंद्राबाबू नायडू व उपमुख्यमंत्री पवन कल्याण उपस्थित होते.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: VB-G RAM G हे MGNREGA-कालीन ग्रामीण रोजगार हमी चौकटीचे पुढचे रूप आहे. नव्या कायद्यानुसार ग्रामीण कुटुंबांना 100 ऐवजी 125 दिवसांच्या रोजगाराचा वैधानिक अधिकार मिळेल; तसेच कोणत्याही राज्यात किमान मजुरी 300 रुपयांपेक्षा कमी असणार नाही (राष्ट्रीय सरासरी मजुरीत 10% हून अधिक वाढ).

पर्यटन मंत्रालय – गुगल इंडिया सामंजस्य करार

भारताच्या पर्यटनस्थळांची डिजिटल दृश्यमानता AI व डेटा-आधारित तंत्रांनी वाढवण्यासाठी पर्यटन मंत्रालयाने गुगल इंडिया प्रा. लि. सोबत नवी दिल्लीत सामंजस्य करार केला (1 जुलै 2026 रोजी जाहीर). हा करार केंद्रीय पर्यटन व सांस्कृतिक मंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत यांच्या उपस्थितीत पार पडला.

नीती आयोगाचा अहवाल: ‘Strategic Roadmap for Making Ayurveda Global’

नीती आयोगाने PwC च्या सहकार्याने हा अहवाल नवी दिल्लीत प्रसिद्ध केला; 2047 पर्यंत आयुर्वेदाला जागतिक मान्यताप्राप्त, पुराव्यावर आधारित आरोग्यसेवा प्रणाली बनवण्याचा हा टप्प्याटप्प्याचा आराखडा असून तो ‘विकसित भारत@2047’ दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे. नीती आयोगाचे उपाध्यक्ष डॉ. अशोक कुमार लाहिरी यांच्या हस्ते प्रकाशन झाले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: AYUSH = आयुर्वेद, योग व निसर्गोपचार, युनानी, सिद्ध, होमिओपॅथी; आयुष मंत्रालयाचे सचिव — वैद्य राजेश कोटेचा.

भारत टेक्स 2026 (14–17 जुलै, नवी दिल्ली)

जगातील सर्वात मोठ्या वस्त्रोद्योग प्रदर्शनांपैकी एक असलेले ‘भारत टेक्स 2026’ 14–17 जुलै 2026 दरम्यान भारत मंडपम्, नवी दिल्ली येथे आयोजित करण्यात आले — हे भारताच्या जागतिक वस्त्रोद्योग महत्त्वाकांक्षांचे प्रदर्शन होते.

NIDAR 2.0 ड्रोन नवोन्मेष आव्हान सुरू

MeitY ने ड्रोन फेडरेशन इंडिया (DFI) सोबत ‘SwaYaan’ उपक्रमांतर्गत 2026-27 साठी ‘National Innovation Challenge for Drone Application and Research’ (NIDAR 2.0) सुरू केले — ज्याचा उद्देश स्वदेशी ड्रोन नवोन्मेषाला गती देणे हा आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: NIDAR = National Innovation Challenge for Drone Application and Research; नोडल मंत्रालय — MeitY (इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय).

पहिले PM SVANidhi स्ट्रीट फूड हब — लखनपूर (जम्मू-काश्मीर)

गृहनिर्माण व नागरी व्यवहार मंत्रालयाच्या ‘PM स्ट्रीट व्हेंडर्स आत्मनिर्भर निधी’ (PM SVANidhi) उपक्रमांतर्गत स्ट्रीट फूड हब विकसित करण्यासाठी जम्मू-काश्मीरमधील कठुआ जिल्ह्यातील लखनपूरची पहिल्या शहरांमध्ये निवड झाली आहे; यामुळे डोगरा खाद्यसंस्कृती व पर्यटनाला चालना मिळेल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: PM SVANidhi (2020 पासून): ही फेरीवाल्यांसाठी तारणमुक्त खेळते भांडवल कर्ज देणारी सूक्ष्म-पत योजना आहे.

MeitY चा Digital Threat Report 2025–26 (2री आवृत्ती)

भारताच्या BFSI व पेमेंट परिसंस्थेसाठी MeitY ने CERT-In, CSIRT-Fin व SISA यांच्यासह ‘Digital Threat Report 2025–26’ ची 2री आवृत्ती प्रसिद्ध केली; हा अहवाल Digital Forensics and Incident Response (DFIR) संशोधनावर आधारित आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: CERT-In = Indian Computer Emergency Response Team (MeitY अंतर्गत; IT कायदा 2000, कलम 70B).

SDGs–NIF प्रगती अहवाल 2026

‘SDGs – National Indicator Framework (NIF) Progress Report 2026’ (सांख्यिकी मंत्रालय) मध्ये सर्व 17 शाश्वत विकास ध्येयांसाठी 277 राष्ट्रीय निर्देशकांची कालमालिका आकडेवारी सादर करण्यात आली — ज्यामुळे पुराव्यावर आधारित धोरणनिर्मितीस मदत होईल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: SDGs: यात 17 ध्येये व 169 लक्ष्ये आहेत; संयुक्त राष्ट्रांनी ती 2015 मध्ये स्वीकारली (अजेंडा 2030).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 3

प्रादेशिक (महाराष्ट्र)

महाराष्ट्र मंत्रिमंडळ निर्णय (14 जुलै 2026) — शेतकरी कर्जमुक्तीत मोठा दिलासा

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळाने ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना 2026’ च्या पात्रता निकषांत सुधारणा मंजूर केली: 2019 च्या कर्जमाफी योजनेतील सुमारे 13 लाख शेतकऱ्यांना लागू असलेली 50,000 रुपयांची मर्यादा रद्द करण्यात आली असून त्यांना पूर्ण कर्जमाफीचा लाभ मिळेल. आर्थिक वर्ष 2026-27 साठी नियमित कर्जफेडीची अट रद्द केल्याने सुमारे 23 लाख शेतकरी प्रोत्साहन लाभास पात्र ठरले आहेत. योजनेचा आतापर्यंत सुमारे 56 लाख शेतकऱ्यांना लाभ झाला असून, सुमारे 36,585 कोटी रुपयांचे साहाय्य देण्यात आले आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: योजनेचे नाव पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर (1725–1795) यांच्यावरून दिले आहे — त्या माळव्याच्या होळकर राणी होत्या; जन्मस्थळ चोंडी (जि. अहिल्यानगर, महाराष्ट्र).

डहाणूतील डापचरी येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाची कृषी बाजारपेठ

पालघर जिल्ह्यातील डहाणू तालुक्यातील डापचरी दुग्ध प्रकल्पाची 558.43 हेक्टर शासकीय जमीन आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या कृषी बाजारपेठ विकासासाठी हस्तांतरित करण्यास मंत्रिमंडळाची मान्यता देण्यात आली आहे.

मालमत्ता मुद्रीकरण धोरण व इतर मान्यता

नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी मालमत्ता मुद्रीकरण (asset monetisation) धोरणासह क्रीडा पायाभूत सुविधा, पुनर्वसन साहाय्य व वाहतूक प्रकल्पांनाही राज्य मंत्रिमंडळाने मान्यता दिली आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 4

राज्यव्यवस्था, प्रशासन व नियुक्त्या

जनरल धीरज सेठ — 31वे लष्करप्रमुख (COAS)

जुलै 2026 मध्ये जनरल धीरज सेठ यांनी भारतीय लष्कराचे 31 वे लष्करप्रमुख (Chief of the Army Staff) म्हणून पदभार स्वीकारला आणि भविष्यसज्ज दलासाठी ‘VIJAY’ परिवर्तन आराखडा जाहीर केला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: COAS हे 4-स्टार जनरल पद आहे; सशस्त्र दलांचे सर्वोच्च अधिपत्य राष्ट्रपतींकडे असते (कलम 53).

BPR&D, NCRB व SVPNPA साठी नवे प्रमुख

पंतप्रधानांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळ नियुक्ती समितीने (ACC) 3 पोलीस संस्थांसाठी वरिष्ठ IPS नियुक्त्या मंजूर केल्या — आलोक कुमार मित्तल (IPS 1993, हरियाणा केडर) यांची Bureau of Police Research & Development (BPR&D) च्या महासंचालकपदी नियुक्ती करण्यात आली; तसेच NCRB व SVPNPA (हैदराबाद) साठीही नवे प्रमुख नेमण्यात आले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: BPR&D व NCRB हे केंद्रीय गृह मंत्रालयाच्या अंतर्गत येतात; तर SVPNPA मध्ये IPS प्रोबेशनर्सचे प्रशिक्षण होते.

दिलीप आसबे (NPCI) यांची SWIFT पर्यवेक्षकीय मंडळावर नियुक्ती

NPCI चे MD व CEO दिलीप आसबे यांची SWIFT च्या Supervisory Board वर नियुक्ती झाली; SWIFT च्या एकस्तरीय संचालक मंडळाकडून नव्या रचनेकडील स्थित्यंतराच्या टप्प्यावर ही नियुक्ती करण्यात आली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: SWIFT = Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication (मुख्यालय: ला हुल्प, बेल्जियम). NPCI कडे UPI, RuPay व IMPS चे संचालन असते.

SEBI सदस्यांसाठी नवी आचारसंहिता

SEBI ने पूर्णवेळ सदस्यांना (Whole-Time Members) नव्या थेट समभाग गुंतवणुकीस मनाई करणारी आचारसंहिता मंजूर केली (म्युच्युअल फंड गुंतवणुकीस परवानगी). मासिक मूळ वेतनाच्या दुपटीहून अधिक व्यवहारांचे प्रकटीकरण बंधनकारक करण्यात आले असून, 50,000 रुपयांवरील भेटवस्तूंची Oversight and Ethics Committee कडे नोंद करणे आवश्यक असणार आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: SEBI ही SEBI कायदा, 1992 अंतर्गत स्थापन झालेली वैधानिक संस्था आहे; मुख्यालय मुंबई.

कॉर्पोरेट नियुक्त्या

जिओ प्लॅटफॉर्म्स लि. (रिलायन्स इंडस्ट्रीजची उपकंपनी)च्या CEO पदी पंकज पवार यांची नियुक्ती करण्यात आली — बहुप्रतीक्षित IPO पूर्वी (14 जुलै 2026 रोजी घोषणा). IREDA चे संचालक (वित्त) व CFO बिजय कुमार मोहंती यांच्याकडे 3 महिन्यांसाठी IREDA च्या CMD पदाचा अतिरिक्त कार्यभार सोपवण्यात आला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: IREDA = Indian Renewable Energy Development Agency — नवीन व नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालयाच्या अंतर्गत येणारी नवरत्न NBFC आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 5

अर्थव्यवस्था व वित्त

जून 2026 मध्ये किरकोळ महागाई (CPI) 4.38% वर

13 जुलै 2026 रोजी प्रसिद्ध आकडेवारीनुसार जून 2026 मध्ये CPI महागाई 4.38% वर पोहोचली (मे मधील 3.93% वरून) — ही डिसेंबर 2024 नंतरची उच्चांकी पातळी आहे. अन्नधान्य महागाई 5.32% वर असून, वाहतूक महागाई (4.31%) मध्ये पश्चिम आशियातील ऊर्जा-धक्क्याचे विलंबित संक्रमण दिसले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: CPI ची आकडेवारी NSO/MoSPI प्रसिद्ध करते; RBI चे महागाई लक्ष्य 4% (+/- 2%) असते — याला लवचिक महागाई लक्ष्यीकरण (RBI कायदा, कलम 45ZA) म्हणतात.

जून 2026 मध्ये व्यापार तूट 30.43 अब्ज डॉलर्सवर

भारताची वस्तू व्यापार तूट जून 2026 मध्ये 30.43 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सवर पोहोचली — ज्यात वार्षिक तुलनेत 59% वाढ झाली (आकडेवारी 14 जुलै 2026 रोजी प्रसिद्ध); वाढलेल्या ऊर्जा किमतींमुळे आयात खर्च वाढल्याचा हा प्रमुख परिणाम आहे.

RBI धोरण पार्श्वभूमी: रेपो दर 5.25%, तटस्थ भूमिका

या पंधरवड्यात RBI चा रेपो दर 5.25% व भूमिका तटस्थ राहिली. जून 2026 च्या आढाव्यात MPC ने आर्थिक वर्ष 2026-27 चा GDP वाढ अंदाज 6.6% पर्यंत खाली आणला, तर CPI महागाई अंदाज 5.1% पर्यंत वर नेला — यामागे पश्चिम आशियातील संघर्ष व मान्सूनची जोखीम ही प्रमुख कारणे. रुपयाचे मूल्य सुमारे 96.4 प्रति डॉलर या पातळीवर आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: धोरण मार्गिका: SDF 5.00% (तळ), MSF/बँक दर रेपो दराच्या वर (छत); CRR 3.00%, SLR 18.00%.

WIPO World Intangible Investment Report 2026 — भारत सर्वाधिक वेगाने वाढणारा

WIPO व Luiss Business School यांनी ‘World Intangible Investment Report 2026’ ची 3री आवृत्ती प्रसिद्ध केली: जगातील 15 सर्वात मोठ्या अर्थव्यवस्थांमध्ये अमूर्त गुंतवणुकीत भारताची वाढ सर्वाधिक म्हणजे 7.9% आहे (2023 मध्ये 78.2 अब्ज डॉलर्स). यात भारत जपान (4.8%), फिलिपाईन्स (4.6%) व अमेरिका (4.4%) यांच्या पुढे आहे. भारताच्या एकूण अमूर्त गुंतवणुकीत सॉफ्टवेअर व डेटाबेसचा वाटा 45% आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: WIPO = World Intellectual Property Organization — संयुक्त राष्ट्रांची विशेष संस्था; मुख्यालय जिनिव्हा.

GST दिन — 1 जुलै 2026 (GST ची 9 वर्षे)

1 जुलै 2017 रोजी लागू झालेल्या वस्तू व सेवा कराला (GST) 9 वर्षे पूर्ण झाल्यानिमित्त 1 जुलै 2026 रोजी GST दिन साजरा करण्यात आला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: GST साठी 101 वी घटनादुरुस्ती कायदा, 2016 पारित झाला; GST परिषद कलम 279A अन्वये स्थापन असून अध्यक्ष केंद्रीय अर्थमंत्री असतात.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 6

विज्ञान व तंत्रज्ञान

गगनयान मोहीम: ISRO च्या महत्त्वाच्या चाचण्या

ISRO ने गगनयान कार्यक्रमासाठी पहिली SOLVE भू-चाचणी यशस्वी केली (5 जुलै 2026) आणि गगनयान क्रू मॉड्यूल प्रणालींच्या चाचण्याही यशस्वी केल्या (12 जुलै 2026). पहिल्या मानवरहित चाचणी उड्डाणात (G1) ‘व्योममित्र’ हा ह्युमनॉइड रोबो जाणार आहे; पहिले मानवसहित उड्डाण करण्याचे 2027 चे लक्ष्य आहे — ते साध्य झाल्यास रशिया, अमेरिका व चीननंतर स्वबळावर मानवी अंतराळ उड्डाण करणारा भारत 4 था देश ठरेल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• नियोजित अंतराळवीर: प्रशांत बालकृष्णन नायर, अजित कृष्णन, अंगद प्रताप व शुभांशू शुक्ला (सर्व IAF वैमानिक). प्रक्षेपक: ह्युमन-रेटेड LVM-3 (HLVM-3).
• ISRO च्या 2026 च्या आराखड्यात Oceansat-3A (EOS-10) — पहिल्या उद्योगनिर्मित PSLV वरून प्रक्षेपित — आणि Technology Demonstration Satellite-1 (TDS-1) यांचाही समावेश आहे.

सेमीकंडक्टर मोहीम व AI गव्हर्नन्समधील सहभाग

या पंधरवड्यात भारताच्या सेमीकंडक्टर मिशनला मिळालेली गती कायम राहिली; तसेच जिनिव्हातील पहिल्या UN Global Dialogue on AI Governance (6–7 जुलै) मधील सहभागाने जागतिक AI नियमनिर्मितीत भारताचे स्थान अधोरेखित झाले.

जागतिक दूरसंचार मानक संस्थांमधील सहभागास DoT चे साहाय्य

3GPP, ITU व oneM2M यांसारख्या जागतिक मानक संस्थांमधील भारतीय सहभागासाठी आर्थिक साहाय्य देणारी योजना चर्चेत आहे — यामागे दूरसंचार मानकनिर्मितीत भारताची भूमिका बळकट करण्याचा प्रयत्न आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: ITU = International Telecommunication Union (संयुक्त राष्ट्र संस्था; मुख्यालय जिनिव्हा); 3GPP ही संस्था मोबाइल ब्रॉडबँड (5G/6G) मानके विकसित करते.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 7

क्रीडा

विम्बल्डन 2026 (139वी आवृत्ती, 29 जून – 12 जुलै, लंडन)

पुरुष एकेरी: यानिक सिनर (इटली) याने अलेक्झांडर झ्वेरेव्ह (जर्मनी) याचा 6-7, 7-6, 6-3, 6-4 असा पराभव केला — हे त्याचे सलग 2रे विम्बल्डन व एकूण 5वे ग्रँड स्लॅम विजेतेपद ठरले.

महिला एकेरी: लिंडा नोस्कोव्हा (चेक प्रजासत्ताक) हिने देशबांधव कॅरोलिना मुचोव्हा हिचा 6-2, 5-7, 6-3 असा पराभव करत पहिले ग्रँड स्लॅम जिंकले — वयाच्या 21व्या वर्षी ती पेट्रा क्विटोव्हा (2011) नंतरची सर्वात तरुण विम्बल्डन महिला विजेती ठरली.

एकाच देशाच्या दोन महिला खेळाडूंनी मेजर अंतिम फेरी गाठणारा चेक प्रजासत्ताक हा ओपन युगातील 6वा देश बनला. विक्रम: व्हिडिओ रिव्ह्यू वापरणारे हे पहिले विम्बल्डन ठरले; विक्रमी सुमारे 64.2 दशलक्ष पौंडांची बक्षीस रक्कम देण्यात आली. नोव्हाक जोकोविचने विम्बल्डन पुरुष एकेरी सामने-विजयांचा रॉजर फेडररचा विक्रम मागे टाकला (107 विजय).

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: विम्बल्डन ही सर्वात जुनी ग्रँड स्लॅम स्पर्धा आहे (1877 पासून); ती ऑल इंग्लंड लॉन टेनिस अँड क्रोके क्लब, लंडन येथे गवताच्या कोर्टवर खेळवली जाते.

फिफा विश्वचषक 2026 — उपांत्य फेरी (1–15 जुलै दरम्यान)

फिफा विश्वचषक 2026 (11 जून – 19 जुलै) कॅनडा, मेक्सिको व अमेरिका यांच्या संयुक्त यजमानपदाखाली पार पडला — ही 48 संघ, 104 सामने व 16 यजमान शहरे असलेली पहिलीच स्पर्धा ठरली.

उपांत्य फेरी: स्पेनने फ्रान्सचा 2-0 असा पराभव केला (14 जुलै, डॅलस — मिकेल ओयारझाबाल व पेद्रो पोरो यांचे गोल); अर्जेंटिनाने इंग्लंडचा 2-1 असा पराभव केला (15 जुलै, अटलांटा — एन्झो फर्नांडेझचा बरोबरी करणारा गोल व 92व्या मिनिटाला मार्टिनेझचा विजयी गोल; दोन्ही गोलांत लिओनेल मेस्सीचा सहभाग).

अंतिम सामना 19 जुलै 2026 रोजी मेटलाइफ स्टेडियम, ईस्ट रदरफोर्ड, न्यू जर्सी येथे नियोजित — गतविजेता अर्जेंटिना विरुद्ध 2010 चा विजेता स्पेन. तिन्ही यजमान देश Round of 16 फेरीत बाहेर पडले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: हा पहिलाच 3 देशांच्या यजमानपदाखालील फिफा विश्वचषक आहे; तसेच Round of 32 फेरी असलेली ही पहिलीच स्पर्धा आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 8

पुरस्कार व सन्मान

पंतप्रधान मोदींना ‘बिंतांग अदिपूर्ण’ (7 जुलै 2026)

इंडोनेशियाचे राष्ट्राध्यक्ष प्रबोवो सुबियांतो यांनी जकार्ताच्या मर्देका पॅलेसमध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना इंडोनेशियाचा सर्वोच्च नागरी सन्मान ‘बिंतांग अदिपूर्ण’ प्रदान केला. जवाहरलाल नेहरू (1995) यांच्यानंतर हा सन्मान मिळवणारे ते केवळ 2रे भारतीय पंतप्रधान ठरले. हा मोदींचा 33वा आंतरराष्ट्रीय सन्मान असल्याचे वृत्त आहे.

इंटरनॅशनल बुकर पुरस्काराचे नामांतर (3 जुलै 2026)

इंटरनॅशनल बुकर पुरस्काराचे ‘बुखमन इंटरनॅशनल बुकर प्राइझ’ असे नामांतर झाले; नव्या प्रायोजकत्वाखाली बक्षीस रक्कम दुप्पट करण्यात आली आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: इंटरनॅशनल बुकर हा इंग्रजीत अनुवादित कथासाहित्यासाठी दिला जाणारा वार्षिक पुरस्कार असून बक्षिसाची रक्कम लेखक व अनुवादक यांच्यात समान वाटली जाते.

नीता अंबानी — AAPI मानवतावादी पुरस्कार व ‘की टू द सिटी ऑफ टॅम्पा’

रिलायन्स फाउंडेशनच्या अध्यक्षा नीता अंबानी यांना American Association of Physicians of Indian Origin (AAPI) चा सर्वोच्च सन्मान — मानवतावादी पुरस्कार — आणि टॅम्पा शहराची ‘की टू द सिटी’ 44व्या AAPI वार्षिक अधिवेशनात (टॅम्पा, फ्लोरिडा, अमेरिका) प्रदान करण्यात आले.

ICMR-MINDS ला राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स पुरस्कार 2026 मध्ये सुवर्ण

AI-आधारित मानसिक आरोग्यसेवा प्लॅटफॉर्मसाठी ICMR-MINDS ला ‘राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स पुरस्कार 2026’ मध्ये सुवर्ण पुरस्कार (6 जुलै रोजी घोषित) प्रदान करण्यात आला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: ICMR = भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद — आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या अंतर्गत; मुख्यालय नवी दिल्ली.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 9

अभियांत्रिकी व पायाभूत सुविधा

CPWD चा 172वा वर्धापन दिन; ‘SANKALP’ चौकटीचे अनावरण (12 जुलै 2026)

केंद्रीय सार्वजनिक बांधकाम विभागाने (CPWD) विज्ञान भवन, नवी दिल्ली येथे 172वा वर्धापन दिन साजरा केला. केंद्रीय गृहनिर्माण व नागरी व्यवहार मंत्री मनोहर लाल यांच्या हस्ते ‘SANKALP’ चौकटीचे अनावरण झाले; तसेच ‘India’s Urban Transformation: Reflections from Policy and Practice’ या पुस्तकाचे प्रकाशन करण्यात आले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• संस्था: CPWD (स्थापना: 1854) — गृहनिर्माण व नागरी व्यवहार मंत्रालयाच्या अंतर्गत भारत सरकारची प्रमुख अभियांत्रिकी संस्था.
• प्रमुख प्रकल्प: सेंट्रल व्हिस्टा प्रकल्पाची अंमलबजावणी CPWD कडे आहे.

महाराष्ट्रातील पायाभूत सुविधा मान्यता

14 जुलैच्या महाराष्ट्र मंत्रिमंडळ निर्णयांत क्रीडा पायाभूत सुविधा, वाहतूक प्रकल्प व नागरी मालमत्ता मुद्रीकरण यांचा समावेश होता.

• मालमत्ता मुद्रीकरण: नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी मालमत्ता मुद्रीकरण धोरण राबवण्यास मान्यता.
• पायाभूत सुविधा: क्रीडा क्षेत्रातील पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी विशेष तरतूद.
• वाहतूक प्रकल्प: सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेला गती देण्यासाठी महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांना मंजुरी.
• उद्दिष्ट: नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे आर्थिक स्रोत वाढवून वित्तीय स्थिती बळकट करणे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 10

श्रद्धांजली (निधन)

मुद्रगडा पद्मनाभ रेड्डी (73) — आंध्र प्रदेशातील ज्येष्ठ नेते

आंध्र प्रदेशातील ज्येष्ठ राजकीय नेते मुद्रगडा पद्मनाभ रेड्डी यांचे जुलै 2026 मध्ये मूत्रपिंडाच्या आजाराने निधन झाले. ते 73 वर्षांचे होते.

• खासदार: 1999 ते 2004 या काळात खासदार म्हणून कार्य.
• आमदार: 1978 ते 1994 या प्रदीर्घ काळात आंध्र प्रदेश विधानसभेत प्रतिनिधित्व.

चेळियन (57) — प्रसिद्ध भारतीय छायाचित्रणकार (सिनेमॅटोग्राफर)

भारतीय चित्रपटसृष्टीतील नामांकित छायाचित्रणकार (Cinematographer) चेळियन यांचे जुलै 2026 मध्ये वयाच्या 57व्या वर्षी निधन झाले. ते त्यांच्या कलात्मक दृष्टिकोनासाठी व वास्तववादी सादरीकरणासाठी ओळखले जात होते. त्यांच्या जाण्याने तमिळ चित्रपटसृष्टीतील एका संवेदनशील तंत्रज्ञाची पोकळी निर्माण झाली आहे.

• उल्लेखनीय चित्रपट: कल्लूरी (Kalloori), परदेसी (Paradesi), टू लेट (To Let).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 11

महत्त्वाचे दिन, वर्धापन दिन व उत्सव

1 जुलै — राष्ट्रीय डॉक्टर दिन, CA दिन व GST दिन

1 जुलै हा दिवस भारतात तीन महत्त्वाच्या उपक्रमांसाठी ओळखला जातो:

• राष्ट्रीय डॉक्टर दिन: डॉ. बिधानचंद्र रॉय (प्रसिद्ध डॉक्टर, मुत्सद्दी व पश्चिम बंगालचे माजी मुख्यमंत्री; भारतरत्न 1961) यांच्या जयंती व पुण्यतिथीनिमित्त. 2026 ची संकल्पना: “Behind the Mask: Who Heals the Healers?”
• सनदी लेखापाल दिन (CA Day): 1 जुलै 1949 रोजी ICAI (Institute of Chartered Accountants of India) च्या स्थापनेच्या स्मरणार्थ.
• GST दिन: 1 जुलै 2017 रोजी GST लागू झाल्याच्या स्मरणार्थ.

11 जुलै — जागतिक लोकसंख्या दिन

2026 ची संकल्पना: “Realizing the hopes and aspirations of young people – today and for the future” (73 देशांतील 18–39 वयोगटातील 100,000 हून अधिक लोकांच्या UNFPA Demographic Futures Survey वर आधारित).

• उगम: 11 जुलै 1987 रोजी जगाची लोकसंख्या 5 अब्जांवर पोहोचली — ‘Day of Five Billion’.
• स्थापना: UNDP च्या नियामक मंडळाने 1989 मध्ये स्थापना केली; 1990 मध्ये प्रथमच पाळला गेला. नेतृत्व UNFPA कडे.
• सद्यस्थिती: जागतिक लोकसंख्या 8.3 अब्जांहून अधिक; भारत जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश (सुमारे 1.46 अब्ज) — 2023 मध्ये चीनला मागे टाकले.

जुलैतील इतर उल्लेखनीय दिन (संदर्भासाठी)

कारगिल विजय दिवस (26 जुलै), जागतिक हिपॅटायटिस दिन (28 जुलै) व आंतरराष्ट्रीय व्याघ्र दिन (29 जुलै) — हे या पंधरवड्याबाहेरील असले तरी जुलैच्या चालू घडामोडींसोबत वारंवार विचारले जातात.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

Page 1 / 3

© स्पर्धा परीक्षा मित्र · पाक्षिक चालू घडामोडी संग्रह · 1–15 जुलै 2026
MPSC / UPSC / PSI / STI / बँकिंग / SSC व सर्व स्पर्धा परीक्षा उमेदवारांसाठी
सर्व आकडेवारी अभ्यासाच्या सोयीसाठी संकलित. कृपया अधिकृत स्रोतांसह पडताळणी करावी.

चालू घडामोडी: 1–15 जून 2026

कालावधी: 1 जून 2026 ते 15 जून 2026 · संपूर्ण संकलन

MPSCUPSCPSISTIराज्यस्तरीय स्पर्धा परीक्षा

1 ते 15 जून 2026 या कालावधीतील प्रमुख राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय, प्रादेशिक, राज्यव्यवस्था, क्रीडा, विज्ञान-तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था, पुरस्कार व इतर घडामोडींचे विषयनिहाय संकलन. प्रत्येक नोंदीसोबत 📌 परीक्षेसाठी उपयुक्त महत्त्वाचे मुद्दे जोडले आहेत.

अनुक्रमणिका

1. 1आंतरराष्ट्रीय घडामोडी
2. 2राष्ट्रीय घडामोडी व राज्यव्यवस्था
3. 3प्रादेशिक – महाराष्ट्र
4. 4क्रीडा
5. 5विज्ञान, तंत्रज्ञान व अभियांत्रिकी
6. 6अर्थव्यवस्था, वित्त व बँकिंग
7. 7पुरस्कार व सन्मान
8. 8पुस्तके, स्मृतिदिन व निधन
9. 9महत्त्वाचे दिन (1–15 जून 2026)

विभाग 1

आंतरराष्ट्रीय घडामोडी

जागतिक पर्यावरण दिन 2026 – यजमान देश: बाकू, अझरबैजान

[5 जून] जागतिक पर्यावरण दिनाचा जागतिक मुख्य कार्यक्रम 5 जून 2026 रोजी बाकू (अझरबैजान) येथे “Inspired by Nature. For Climate. For Our Future.” या संकल्पनेखाली #NowForClimate या मोहिमेसह झाला. 2026 चा भर हवामान कृतीला गती देण्यावर होता.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे: दरवर्षी 5 जून रोजी, 1973 पासून (पहिली संकल्पना “Only One Earth”); नेतृत्व संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (UNEP); 1972 च्या स्टॉकहोम परिषदेनंतर स्थापना.

52 वी जी-7 शिखर परिषद – यजमान शहर: एव्हियाँ-ले-बाँ (Évian-les-Bains), फ्रान्स

[15–17 जून] फ्रान्सने 15 ते 17 जून 2026 दरम्यान एव्हियाँ-ले-बाँ येथे 52 व्या जी-7 शिखर परिषदेचे आयोजन केले. भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे निमंत्रित ‘भागीदार-देशाचे नेते’ म्हणून या परिषदेत सहभागी झाले. त्यांनी “Forging New Partnerships and Rebuilding International Solidarity” या महत्त्वाच्या सत्रात भाग घेतला. या परिषदेत युक्रेन संघर्ष, पश्चिम आशियातील स्थिती, महत्त्वाची खनिजे (Critical Minerals) आणि जागतिक आर्थिक असमतोल या मुद्द्यांवर संयुक्त निवेदने जारी करण्यात आली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• जी-7 सदस्य: अमेरिका, ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनी, इटली, जपान, कॅनडा + युरोपियन संघ (EU).
• निमंत्रित देश: भारतासह ब्राझील, इजिप्त, केनिया आणि दक्षिण कोरिया यांना विशेष निमंत्रण.
• वैशिष्ट्य: 2003 मध्ये जी-8 परिषदेचे आयोजन केल्यानंतर, दोनदा जी-7/जी-8 चे यजमानपद भूषवणारे एव्हियाँ हे पहिलेच फ्रेंच शहर ठरले आहे.
• पुढील अध्यक्षपद: 2027 चे 53 वे जी-7 अध्यक्षपद अमेरिकेकडे असेल.

अमेरिका-इराण सामंजस्य करार (Islamabad MoU) – 2026 इराण संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर

[14 जून] 2026 च्या इराण युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर (विशेषतः 7-8 जूनच्या सुमारास झालेले तीव्र इस्रायल-इराण हल्ले आणि होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील व्यत्यय), मध्यस्थांनी 14 जून 2026 रोजी, 60 दिवसांत संघर्ष संपवण्याच्या उद्देशाने ‘अमेरिका-इराण सामंजस्य करार’ (Islamabad Memorandum) जाहीर केला.

या करारानुसार, अमेरिकेकडून निर्बंध शिथिलता (Sanctions relief) आणि विकास निधीच्या बदल्यात इराण अण्वस्त्रांचा त्याग करेल आणि IAEA च्या देखरेखीखाली आपल्या समृद्ध युरेनियमचे (Enriched Uranium) प्रमाण कमी करेल. या करारावर 17 जून 2026 रोजी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष आणि इराणचे राष्ट्राध्यक्ष यांनी दूरस्थपणे (Remotely) स्वाक्षरी केली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz): इराण व ओमानदरम्यानचा जागतिक तेल वाहतुकीचा अत्यंत महत्त्वाचा सागरी मार्ग.
• IAEA: आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्था (मुख्यालय: व्हिएन्ना, ऑस्ट्रिया).
• JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action): 2015 मध्ये झालेला पूर्वीचा इराण अणुकरार.

बॉन हवामान परिषद 2026 (SB64) – यजमान शहर: बॉन, जर्मनी

[8-18 जून] संयुक्त राष्ट्रांच्या वर्षमध्य हवामान वाटाघाटी म्हणजेच UNFCCC च्या सहायक मंडळांचे 64 वे सत्र (SB64) 8 ते 18 जून 2026 दरम्यान बॉन (जर्मनी) येथे पार पडले. या परिषदेत आगामी COP31 (अंताल्या, तुर्की) शिखर परिषदेची तांत्रिक तयारी करण्यात आली. या वाटाघाटींमध्ये 2035 पर्यंत अनुदानाधारित अनुकूलन निधी (Grant-based Adaptation Finance) तिप्पट करून तो दरवर्षी 120 अब्ज डॉलरपर्यंत वाढवण्यावर आणि त्याच्या अंमलबजावणीवर विशेष भर देण्यात आला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• UNFCCC: हवामान बदलावरील संयुक्त राष्ट्र आराखडा करार. याचे कायमस्वरूपी सचिवालय बॉन (जर्मनी) येथे आहे.
• बॉन वाटाघाटी: दरवर्षी नोव्हेंबर/डिसेंबरमध्ये होणाऱ्या मुख्य COP शिखर परिषदेची तांत्रिक व कायदेशीर तयारी म्हणून या जून महिन्यातील वाटाघाटी ओळखल्या जातात.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 2

राष्ट्रीय घडामोडी व राज्यव्यवस्था

सर्वोच्च न्यायालय (न्यायाधीश संख्या) सुधारणा अध्यादेश, 2026

[16 मे 2026] या अध्यादेशाद्वारे सर्वोच्च न्यायालयात चार नवीन न्यायाधीश नियुक्त करण्याचा मार्ग मोकळा झाला व मंजूर न्यायाधीश संख्या वाढवली गेली. सध्याची वाढीव संख्या 38 (37 + 1 सरन्यायाधीश) झाली आहे. संसदेच्या अधिवेशनाची वाट न पाहता अध्यादेशाचा (Ordinance) मार्ग वापरल्याने यावरून न्यायिक स्वातंत्र्य आणि घटनात्मक औचित्य यावर मोठी चर्चा झाली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• कलम 124(1): सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची संख्या वाढवण्याचा अधिकार केवळ संसदेला कायद्याद्वारे आहे.
• कलम 123: राष्ट्रपतींचा अध्यादेश काढण्याचा अधिकार. (अध्यादेशाची कमाल मुदत 6 महिने व 6 आठवडे; अधिवेशन सुरू झाल्यानंतर 6 आठवड्यांच्या आत दोन्ही सभागृहांनी मंजुरी देणे आवश्यक, अन्यथा तो रद्द होतो).
• मागील वाढ: यापूर्वी न्यायाधीश संख्या 2009 मध्ये 31 आणि 2019 मध्ये 34 पर्यंत वाढवली होती.

आरबीआयने रेपो दर 5.25% वर कायम ठेवला

[5 जून] आरबीआयच्या 6 सदस्यीय पतधोरण समितीने (MPC) रेपो दर 5.25% वर एकमताने कायम ठेवला आणि सलग तिसऱ्या बैठकीत आपली ‘तटस्थ’ (Neutral) भूमिका कायम राखली. जागतिक अनिश्चितता आणि CPI महागाईतील वाढीचा कल ही या निर्णयामागील प्रमुख कारणे देण्यात आली. आरबीआयचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी 5 जून 2026 रोजी हा निर्णय जाहीर केला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• रेपो दर (Repo Rate): आरबीआय व्यापारी बँकांना अल्पमुदतीचा निधी ज्या दराने देते तो दर.
• MPC (Monetary Policy Committee): यात एकूण 6 सदस्य असतात (3 आरबीआयचे + 3 सरकारनियुक्त).
• मागील कपात: फेब्रुवारी 2025 पासून आरबीआयने एकूण 125 बेसिस पॉईंट्स (1.25%) कपात केली होती.
• CPI मधील वाटा: ग्राहक किंमत निर्देशांकात (CPI) ‘अन्न व पेये’ यांचा वाटा सुमारे 45.9% आहे.

नीती आयोगाचा सेमीकंडक्टर आराखडा (2035 पर्यंत)

[29 मे 2026] नीती आयोगाच्या ‘फ्रंटियर टेक हब’ने (Frontier Tech Hub) ‘Future of India’s Semiconductor Industry’ हा 10 वर्षांचा आराखडा प्रसिद्ध केला. यात 2035 पर्यंत भारतात 120 ते 150 अब्ज डॉलरची सेमीकंडक्टर मूल्यसाखळी निर्माण करण्याचे आणि जागतिक बाजारात 10 ते 13% वाटा ‘More-than-Moore’ धोरणाद्वारे मिळवण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

रणनीती (More-than-Moore Strategy): खूप लहान (उदा. sub-7 nm) चिप्सच्या शर्यतीत धावण्याऐवजी, भारत मॅच्युअर नोड मॅन्युफॅक्चरिंग (28-65 nm), ॲडव्हान्स्ड पॅकेजिंग (OSAT) आणि वाइड-बँडगॅप मटेरियलवर (उदा. सिलिकॉन कार्बाइड - SiC व गॅलियम नायट्राइड - GaN) विशेष भर देईल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• हा आराखडा ‘इंडिया सेमीकंडक्टर मिशन’ (ISM 2.0) च्या उद्दिष्टांवर आधारित आहे.
• आर्थिक वर्ष 2017 ते 2025 दरम्यान भारताची चिप आयात सुमारे 150 अब्ज डॉलर इतकी होती.
• स्थिर सामान्य ज्ञान: नीती आयोगाचे अध्यक्ष देशाचे पंतप्रधान असतात व उपाध्यक्ष दैनंदिन कामकाज पाहतात.

बेवारस आर्थिक मालमत्तांसाठी कॉमन लँडिंग पोर्टल

[29 मे 2026] वित्तीय सेवा विभागाने (DFS - अर्थ मंत्रालय) नागरिकांना त्यांच्या बेवारस आर्थिक मालमत्ता (Unclaimed Financial Assets) एकाच ठिकाणी शोधता याव्यात यासाठी एक ‘कॉमन लँडिंग पोर्टल’ सुरू केले आहे. यामध्ये बँक ठेवी, विमा दावे, समभाग व लाभांश आणि म्युच्युअल फंड गुंतवणूक यांचा समावेश आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• सहकार्य: हे पोर्टल PSB अलायन्सच्या (PSB Alliance) सहकार्याने विकसित करण्यात आले आहे.
• मोहीम: ही पहल “आपकी पूँजी, आपका अधिकार” (Your Money, Your Right) या मोहिमेचा भाग असून ‘विकसित भारत 2047’ च्या आर्थिक समावेशन उद्दिष्टाला पूरक आहे.
• संकेतस्थळ: www.unclaimedassetsportal.in
• बँक ठेवी (Bank Deposits): हे पोर्टल तुम्हाला थेट भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या RBI UDGAM Portal वर घेऊन जाते, जिथे तुम्ही 30 हून अधिक बँकांमधील बेवारस रक्कम शोधू शकता.
• विमा (Insurance): विम्याचे दावे IRDAI च्या 'Bima Bharosa' पोर्टलवर शोधता येतात.
• शेअर्स आणि लाभांश (Shares & Dividends): हे 'IEPFA' (Investor Education and Protection Fund Authority) वेबसाइटवर शोधता येतात.
• म्युच्युअल फंड (Mutual Funds): हे 'SEBI MITRA' (Mutual Fund Investments Tracking & Retrieval Assistance) द्वारे शोधता येतात.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 3

प्रादेशिक – महाराष्ट्र

महाराष्ट्र मंत्रिमंडळ: 33 वरून 45 विभाग, जीएसटी सुसूत्रीकरण, एमआयडीसी कर्जक्षमता

[9 जून] मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या अध्यक्षतेखाली महाराष्ट्र मंत्रिमंडळाने मंत्रालयातील प्रशासकीय विभाग 33 वरून 45 करण्याचा मोठा पुनर्रचना निर्णय घेतला (यात कोणतीही नवीन पदे निर्माण केली जाणार नाहीत). तसेच, महाराष्ट्र सार्वजनिक विद्यापीठ कायदा, 2016 मध्ये सुधारणा; महाराष्ट्र जीएसटी कायदा, 2017 हा केंद्रीय जीएसटी कायद्याशी सुसंगत करणे; आणि एमआयडीसीची (MIDC) कर्जक्षमता वाढवण्यासाठी एमआयडीसी कायदा, 1961 मध्ये सुधारणा करण्याच्या प्रस्तावांनाही मंजुरी दिली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• जीएसटी सुधारणा: राज्य जीएसटी कायद्यातील ही सुधारणा 56 व्या जीएसटी परिषदेच्या शिफारशींनुसार करण्यात आली आहे.
• विमानतळ कर्ज: प्रस्तावित पुरंदर (पुणे) विमानतळासाठी भूसंपादनाकरिता 6,000 कोटी रुपयांचे HUDCO कर्ज मंजूर करण्यात आले आहे.
• उद्देश: प्रशासकीय विभागांच्या या पुनर्रचनेचा मुख्य उद्देश ‘Ease of Doing Business’ व ‘Ease of Living’ साध्य करणे हा आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 4

क्रीडा

फ्रेंच ओपन 2026: झ्वेरेवचे पहिले ग्रँड स्लॅम

[7 जून] अलेक्झांडर झ्वेरेव (जर्मनी) याने 2026 फ्रेंच ओपन (रोलाँ गॅरोस, पॅरिस) पुरुष एकेरीचे विजेतेपद फ्लाव्हियो कोबोली (इटली) याला 5 सेटमध्ये हरवून पटकावले – हे त्याचे कारकिर्दीतील पहिलेच ग्रँड स्लॅम आहे. 6 जूनच्या महिला एकेरीच्या अंतिम सामन्यात मिरा आंद्रिवा (रशिया) हिने माया ह्वालिन्स्का (पोलंड) हिला सरळ सेटमध्ये हरवून आपले पहिले ग्रँड स्लॅम विजेतेपद जिंकले.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• कोर्ट: फ्रेंच ओपन ही स्पर्धा क्ले कोर्टवर (Clay Court) खेळली जाते.
• ऐतिहासिक नोंद: 1937 नंतर (हेन्नर हेन्केल नंतर) फ्रेंच ओपन जिंकणारा झ्वेरेव हा पहिला जर्मन पुरुष ठरला आहे.
• कालावधी: ही स्पर्धा 24 मे ते 7 जून 2026 दरम्यान पार पडली.

आयपीएल 2026: रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरूचे जेतेपद कायम

[31 मे] 31 मे 2026 रोजी नरेंद्र मोदी स्टेडियम, अहमदाबाद येथे झालेल्या अंतिम सामन्यात रॉयल चॅलेंजर्स बेंगळुरू (RCB) ने गुजरात टायटन्सला 5 गडी राखून हरवून सलग दुसरे आयपीएल जेतेपद मिळवले. विराट कोहली (75 नाबाद) या अंतिम सामन्याचा ‘सामनावीर’ (Player of the Match) ठरला.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• विक्रम: जेतेपद राखणारा (सलग दोनदा जिंकणारा) RCB हा CSK आणि MI नंतर आयपीएलच्या इतिहासातील केवळ तिसराच संघ ठरला आहे.
• ऑरेंज कॅप व MVP: राजस्थान रॉयल्सच्या वैभव सूर्यवंशीला सर्वाधिक धावांसाठी ऑरेंज कॅप (776 धावा) आणि MVP पुरस्कार मिळाला.
• पर्पल कॅप: कगिसो रबाडाला सर्वाधिक बळींसाठी पर्पल कॅप (29 बळी) मिळाली.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 5

विज्ञान, तंत्रज्ञान व अभियांत्रिकी

भारताची अंतराळ रचना व TRISHNA मोहीम

[जून] भारताची सध्याची अंतराळ अर्थव्यवस्था सुमारे 8 अब्ज डॉलर (जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या 2 ते 3%) आहे. येत्या दशकात ती 40 ते 45 अब्ज डॉलरपर्यंत वाढवणे आणि जागतिक बाजारात 8% वाटा मिळवणे हे भारताचे उद्दिष्ट आहे.

2026 मधील एक प्रमुख प्रकल्प म्हणजे TRISHNA (Thermal InfraRed Imaging Satellite for High-resolution Natural Resource Assessment) मोहीम. हा ISRO आणि CNES (फ्रान्स) यांचा संयुक्त उपग्रह प्रकल्प असून, तो पिकांचा जलताण (Water stress) व शहरी उष्णता बेटे (Urban heat islands) यांचे निरीक्षण करेल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• IN-SPACe: ही अंतराळ विभागांतर्गत कार्यरत स्वायत्त नोडल एजन्सी आहे, जी खाजगी क्षेत्राला अंतराळ मोहीम व उपग्रह प्रक्षेपणासाठी परवाने देते.
• NSIL: ही ISRO ची व्यावसायिक शाखा (Commercial arm) आहे, जी तंत्रज्ञानाचे व्यापारीकरण व व्यावसायिक प्रक्षेपण सेवा पुरवते.
• परदेशी उपग्रह: 2014 ते मार्च 2026 दरम्यान भारताने 34 देशांचे 399 परदेशी उपग्रह यशस्वीरित्या प्रक्षेपित केले आहेत.
• NGLV: हे नियोजित ‘नवीन पिढीचे प्रक्षेपण वाहन’ (Next Generation Launch Vehicle) आहे, ज्याची LEO पर्यंतची वहनक्षमता सुमारे 30 टन असेल.

दिल्ली विमानतळावर ‘SkyCast’ हवामान प्रणाली

[1 जून] भारतातील पहिली एकात्मिक विमानचालन हवामान माहिती आणि तात्काळ अंदाज (Nowcasting) देणारी अत्याधुनिक प्रणाली ‘SkyCast’ इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (IGI), नवी दिल्ली येथे सुरू झाली.

‘मिशन मौसम’ (Mission Mausam) अंतर्गत विकसित करण्यात आलेल्या या प्रणालीद्वारे 3 तास आधी हवामानाचे अचूक इशारे मिळतात, ज्यामुळे धुक्यामुळे व खराब हवामानामुळे विमान उड्डाणांमध्ये होणारे व्यत्यय कमी होण्यास मदत होते. अशी अत्याधुनिक प्रणाली विमानतळावर असणारा भारत हा जगातील 19 वा देश ठरला आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• अंमलबजावणी: या प्रणालीला पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय (MoES) आणि भारतीय हवामान विभाग (IMD) यांचा भक्कम पाठिंबा आहे.
• IITM पुणे: इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेटिओरोलॉजी (IITM), पुणे ही MoES अंतर्गत कार्य करणारी महत्त्वाची संशोधन संस्था आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 6

अर्थव्यवस्था, वित्त व बँकिंग

बजाज फिनसर्व–आयआयटी मुंबई यांचे ‘Finserv Intelligence’

[28 मे 2026] बजाज फिनसर्वने आयआयटी मुंबईसोबत (IIT Bombay) AI व डीप-टेक संशोधनासाठी ‘Finserv Intelligence’ हा नवा उपक्रम सुरू केला आहे. या अंतर्गत आगामी 5 वर्षांत 1,500 ते 2,000 कोटी रुपयांची मोठी गुंतवणूक करण्याचे बजाजने ठरवले आहे.

या उपक्रमांतर्गत स्थापन करण्यात येणारे संयुक्त संशोधन केंद्र प्रामुख्याने AI (कृत्रिम बुद्धिमत्ता), सायबरसुरक्षा, क्वांटम तंत्रज्ञान व डिजिटल आर्थिक समावेशन (Fintech) या विषयांवर काम करेल.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• महत्त्व: AI संशोधनामध्ये खाजगी उद्योग व शैक्षणिक संस्था (Industry-Academia) यांच्या सहकार्याचे हे मोठे उदाहरण आहे.
• राष्ट्रीय उद्दिष्टे: भारतातील खाजगी संशोधन निधीतील (R&D funding) तूट भरून काढण्यासाठी व ‘IndiaAI Mission’ च्या उद्दिष्टांना बळ देण्यासाठी हा प्रकल्प महत्त्वाचा मानला जात आहे.

सीएसआर (CSR) आता सामाजिक स्टॉक एक्सचेंजवरील ZCZP साधनांद्वारे

[1 जून] कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालयाने (MCA) कंपनी कायदा, 2013 च्या अनुसूची VII (Schedule VII) चा विस्तार करून सामाजिक स्टॉक एक्सचेंजवर (SSE) सूचीबद्ध Zero Coupon Zero Principal (ZCZP) साधनांच्या वर्गणीद्वारे सीएसआर (CSR) खर्च करण्यास परवानगी दिली आहे. यासाठीची मर्यादा कंपनीच्या एकूण वार्षिक सीएसआर खर्चाच्या 10% पर्यंत निश्चित करण्यात आली आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• नियमन: सीएसआर हे कंपनी कायदा, 2013 च्या कलम 135 नुसार नियंत्रित केले जाते.
• फायदा: ZCZP साधनांद्वारे नोंदणीकृत ना-नफा संस्था (NPO) SSE वर सार्वजनिक कल्याणकारी प्रकल्पांसाठी पारदर्शकपणे निधी उभारू शकतात.
• सवलत: या साधनांद्वारे निधी दिलेल्या प्रकल्पांचे ‘इम्पॅक्ट असेसमेंट’ करण्यापासून कंपन्यांना सूट देण्यात आली आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 7

पुरस्कार व सन्मान

तमिळनाडूचे शेतकरी वल्लुवन यांना FAO कडून ‘Soil Farmer Hero’ सन्मान

[29 मे / 1 जून 2026] पोल्लाची (तमिळनाडू) येथील 58 वर्षीय नारळ उत्पादक शेतकरी एस. वल्लुवन यांना त्यांच्या शाश्वत शेती पद्धतींद्वारे 11 हेक्टर शेतीचे बहुपीक (Multi-crop) आणि वृक्षाधारित उच्च-उत्पन्न शेतीत रूपांतर केल्याबद्दल संयुक्त राष्ट्र अन्न व कृषी संघटनेने (FAO) ‘Soil Farmer Hero’ म्हणून गौरवले आहे.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• शेती पद्धत: हा सन्मान पुनरुत्पादक (Regenerative) व बहुस्तरीय (Multi-tier) शेतीवर भर देतो. या पद्धतीमुळे जमिनीतील सेंद्रिय कार्बनचे (Soil Organic Carbon) प्रमाण 0.5% वरून 1.56% पर्यंत वाढले असून पाण्याचा वापरही कमी झाला आहे.
• स्थिर सामान्य ज्ञान: FAO ही संयुक्त राष्ट्रांची कृषी व अन्नासाठी काम करणारी विशेष संस्था आहे (मुख्यालय: रोम, इटली; स्थापना: 1945).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 8

पुस्तके, स्मृतिदिन व निधन

‘ऑपरेशन सिंदूर’ स्मृतिग्रंथाचे प्रकाशन

[29 मे 2026] संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांनी 100 सशस्त्र दल जवानांच्या (लष्कर, नौदल व हवाई दल) प्रत्यक्ष अनुभवांचे संकलन असलेल्या ‘ऑपरेशन सिंदूर’ (Operation Sindoor) या स्मृतिग्रंथाचे प्रकाशन केले. 22 एप्रिल 2025 च्या पहलगाम दहशतवादी हल्ल्यानंतर, 7 मे 2025 रोजी भारताने ‘ऑपरेशन सिंदूर’ ही लष्करी मोहीम सुरू केली होती, ज्यातून भारताची बहु-क्षेत्रीय युद्धक्षमता (Multi-domain warfare) जगाला दिसून आली.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• संकलन: या ग्रंथाचे संकलन संरक्षण दल प्रमुख (CDS) जनरल अनिल चौहान यांच्या मार्गदर्शनाखाली करण्यात आले आहे.
• प्रकाशन सहाय्य: या ग्रंथाच्या प्रकाशनासाठी ‘युनायटेड सर्व्हिस इन्स्टिट्यूशन ऑफ इंडिया’ (USI) कडून सहाय्य पुरवण्यात आले आहे.

केरळचे माजी खासदार के. पी. धनपालन यांचे निधन

[30 मे 2026] ज्येष्ठ काँग्रेस नेते व माजी खासदार के. पी. धनपालन यांचे वयाच्या 76 व्या वर्षी निधन झाले. त्यांनी 15 व्या लोकसभेत (2009–2014) चलकुडी (Chalakudy) मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले होते. तसेच, त्यांनी केरळ प्रदेश काँग्रेस समितीत (KPCC) उपाध्यक्ष व जिल्हाध्यक्ष अशी अनेक वरिष्ठ पदे भूषवली होती.

📌 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:

• राजकीय सुरुवात: त्यांनी ‘केरळ स्टुडंट्स युनियन’ (KSU) मधून आपल्या विद्यार्थी राजकारणास सुरुवात केली होती.
• सहकार क्षेत्र: त्यांनी ‘मिल्मा’ (Milma) या केरळमधील प्रसिद्ध दुग्ध सहकारी संस्थेचे अध्यक्षपदही भूषवले होते.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 9

महत्त्वाचे दिन (1–15 जून 2026)

• 1 जून: जागतिक दूध दिन (FAO) व जागतिक पालक दिन (UN)
• 2 जून: तेलंगणा स्थापना दिन – 2 जून 2014 रोजी तेलंगणा भारताचे 29 वे राज्य बनले.
• 3 जून: जागतिक सायकल दिन (UN) – शाश्वत, परवडणाऱ्या वाहतुकीचा प्रसार.
• 4 जून: आक्रमणाला बळी पडलेल्या निरपराध बालकांचा आंतरराष्ट्रीय दिन (UN).
• 5 जून: जागतिक पर्यावरण दिन – 2026 चा यजमान अझरबैजान (बाकू).
• 7 जून: जागतिक अन्न सुरक्षा दिन (WHO व FAO) – “From burden to solutions – safe food everywhere.”
• 8 जून: जागतिक महासागर दिन (UN) व जागतिक मेंदू अर्बुद दिन (World Brain Tumor Day).
• 12 जून: बालकामगार विरोधी जागतिक दिन (ILO).
• 14 जून: जागतिक रक्तदाता दिन (WHO) – ABO रक्तगट शोधणाऱ्या कार्ल लँडस्टायनर यांचा जन्मदिन.
• 15 जून: जागतिक पवन दिन व जागतिक ज्येष्ठ नागरिक अत्याचार जागरूकता दिन (UN).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

© स्पर्धा परीक्षा मित्र · चालू घडामोडी संकलन · 1–15 जून 2026
MPSC / UPSC / PSI / STI / राज्यस्तरीय स्पर्धा परीक्षा उमेदवारांसाठी
सर्व आकडेवारी अभ्यासाच्या सोयीसाठी संकलित. कृपया अधिकृत स्रोतांसह पडताळणी करावी.

चालू घडामोडी: 16–31 मे 2026

कालावधी: 16 मे 2026 ते 31 मे 2026 · संपूर्ण संकलन

MPSCUPSCPSISTIराज्यस्तरीय स्पर्धा परीक्षा

16 ते 31 मे 2026 या पंधरवड्यातील राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, क्रीडा, विज्ञान-तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था व राज्यशास्त्राचे विषयनिहाय संकलन. प्रत्येक मुद्द्यासोबत 📌 महत्त्वाची माहिती दिली आहे.

अनुक्रमणिका

1. 1 महत्त्वाचे दिवस
2. 2 राष्ट्रीय घडामोडी
3. 3 आंतरराष्ट्रीय घडामोडी
4. 4 क्रीडा
5. 5 विज्ञान व तंत्रज्ञान
6. 6 राज्यशास्त्र व प्रशासन
7. 7 अर्थव्यवस्था
8. 8 निधन
9. 9 वर्षगाठ व घटना
10. 10 भारत-जागतिक संबंध
11. 11 अभियांत्रिकी व पायाभूत सुविधा

विभाग 1

महत्त्वाचे दिवस (16 ते 31 मे)

महत्त्वाचे दिवस व त्यांचे विषय

16 मे – आंतरराष्ट्रीय प्रकाश दिन (UNESCO): विज्ञान, संस्कृती, कला आणि शाश्वत विकास या क्षेत्रांमधील प्रकाशाच्या भूमिकेबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी 16 मे रोजी हा दिवस साजरा केला जातो. 16 मे 1960 रोजी थिओडोर मेमन (Theodore Maiman) यांनी पहिल्या लेझरचा (LASER) यशस्वी शोध लावला होता, त्याच्या स्मरणार्थ हा दिवस निवडण्यात आला आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती:
सुरुवात: UNESCO ने 2018 पासून हा दिवस अधिकृतपणे साजरा करण्यास सुरुवात केली.
2026 चा मुख्य विषय: 'प्रकाश आणि शाश्वत विकास' (Light and Sustainable Development).
वैज्ञानिक व्याख्या (LASER): LASER चा पूर्ण फॉर्म Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation असा आहे. म्हणजेच, "उत्तेजित उत्सर्जनाद्वारे (Stimulated Emission) प्रकाशाचे प्रवर्धन".

17 मे – जागतिक दूरसंचार आणि माहिती समाज दिन (ITU): 17 मे 1865 रोजी आंतरराष्ट्रीय दूरसंचार संघ (ITU) ची स्थापना झाली, त्याच्या स्मरणार्थ हा दिवस पाळला जातो.

📌 महत्त्वाची माहिती:
ITU (International Telecommunication Union): स्थापना 1865 साली; मुख्यालय जिनिव्हा (स्वित्झर्लंड).
वैशिष्ट्य: ही संयुक्त राष्ट्रांची (UN) सर्वात जुनी विशेष संस्था आहे..

20 मे – जागतिक मधुमक्षिका दिन (World Bee Day):स्लोव्हेनियाने (Slovenia) या दिनाचा प्रस्ताव मांडला होता, ज्याला संयुक्त राष्ट्रांनी (UN) 2017 साली मान्यता दिली. आधुनिक मधमाशी पालनाचे प्रणेते अँटोन जानसा (Anton Janša - जन्म: 1734) यांच्या जन्मदिनी 20 मे रोजी हा दिवस साजरा केला जातो.

21 मे – आंतरराष्ट्रीय चहा दिन (FAO): भारत जागतिक 2रा क्रमांकाचा चहा उत्पादक देश (चीन नंतर). आसाम व दार्जिलिंग प्रसिद्ध भारतीय चहा प्रदेश. भारताच्या शिफारशीवरून संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) महासभेने 2019 मध्ये 21 मे हा दिवस आंतरराष्ट्रीय चहा दिन म्हणून घोषित केला.

22 मे – जैवविविधतेसाठी आंतरराष्ट्रीय दिन (International Day for Biological Diversity): 2026 ची अधिकृत जागतिक थीम "वैश्विक प्रभावासाठी स्थानिक पातळीवर कार्य करणे" (Acting Locally for Global Impact) ही आहे. 'द बायोडायव्हर्सिटी प्लॅन' (The Biodiversity Plan - Be part of the plan) या व्यापक मोहिमेचा एक भाग म्हणून, ही थीम कुनमिंग-मॉन्ट्रियल ग्लोबल बायोडायव्हर्सिटी फ्रेमवर्क (Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework) च्या 23 जागतिक लक्ष्यांशी स्थानिक उपक्रमांना जोडते.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: जैविक विविधतेवरील UN अधिवेशन (CBD) 22 मे 1992 रोजी नैरोबी (Nairobi, Kenya) येथे अंगीकारले गेले. 1993 मध्ये संयुक्त राष्ट्रे आमसभेच्या दुसऱ्या समितीने त्याची निर्मिती केल्यापासून ते 2000 पर्यंत हा दिवस 29 डिसेंबर रोजी साजरा केला जात असे. मात्र, 22 मे 1992 रोजी नैरोबी येथे हे अधिवेशन स्वीकारल्याच्या स्मरणार्थ (आणि डिसेंबरच्या उत्तरार्धात येणाऱ्या सुट्ट्या टाळण्यासाठी) 2000 साली ही तारीख बदलून 22 मे करण्यात आली. (नोंद: या अधिवेशनावर नंतर 5 जून 1992 रोजी रिओ डी जानेरो 'अर्थ समिट' मध्ये अधिकृत स्वाक्षऱ्या झाल्या होत्या).

📌 महत्त्वाची माहिती: कुनमिंग-मॉन्ट्रियल जागतिक जैवविविधता चौकट (2022) — मुख्य लक्ष्य: 2030 पर्यंत किमान 30% जमीन, पाणी व महासागरांचे संरक्षण करणे (याला '30×30 लक्ष्य' असे म्हणतात).

29 मे – UN शांतिरक्षक आंतरराष्ट्रीय दिन (International Day of UN Peacekeepers) भारत हा UN च्या शांतिरक्षा मोहिमांमध्ये (Peacekeeping missions) सर्वाधिक सैनिक योगदान देणाऱ्या जगातील प्रमुख देशांपैकी एक आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती:
योगदान: भारताने 1948 पासून आतापर्यंत 50 पेक्षा अधिक UN शांतिरक्षा मोहिमांमध्ये 2,50,000 हून अधिक सैनिक पाठवले आहेत.
पहिली मोहीम: भारताची पहिली UN शांतिरक्षा तैनाती कोरियामध्ये (1950) झाली होती, जिथे भारताने वैद्यकीय पथक (60 Para Field Ambulance) पाठवले होते.

31 मे – जागतिक तंबाखू विरोधी दिन (World No Tobacco Day - WHO): जागतिक तंबाखू विरोधी दिनाची 2026 ची थीम आहे "अपील अनमास्किंग – काउंटरिंग निकोटीन आणि तंबाखू व्यसन".

• 2025 — Unmasking the Appeal: Exposing Industry Tactics on Tobacco and Nicotine Products
• 2024 — Protecting children from tobacco industry interference
• 2023 — We need food, not tobacco
• 2022 — Tobacco: Threat to our Environment
• 2021 — Commit to quit
• 2020 — Tobacco Exposed (युवकांना तंबाखू उद्योगाच्या हस्तक्षेपापासून वाचवणे)
• 2019 — Tobacco and lung health
• 2018 — Tobacco and heart disease

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 2

राष्ट्रीय घडामोडी

2.1 संरक्षण व सुरक्षा — प्रगत मध्यम लढाऊ विमान (AMCA)

AMCA RFP: संरक्षण मंत्रालयाने 27 मे 2026 रोजी भारताच्या पहिल्या स्वदेशी 5 व्या पिढीतील स्टेल्थ फायटर विमानाच्या (AMCA) प्रोटोटाइपसाठी 3 खाजगी कंपन्यांना Request for Proposal (RfP) जारी केले आहे. या प्रकल्पाचे अंदाजित बजेट 15,000 कोटी रुपये आहे.

बोलीदार: 3 निवडलेले बोलीदार — (1) Tata Advanced Systems Ltd.; (2) L&T + भारत इलेक्ट्रॉनिक्स; (3) भारत फोर्ज + BEML.

वेळापत्रक: पहिला प्रोटोटाइप 2027 पर्यंत तयार होईल; पहिले उड्डाण 2028-29 मध्ये अपेक्षित आहे; आणि व्यावसायिक उत्पादन 2030 च्या मध्यापासून सुरू होईल.

📌 महत्त्वाची माहिती: AMCA (Advanced Medium Combat Aircraft) हे DRDO आणि ADA (Aeronautical Development Agency) कडून विकसित केले जाणारे भारताचे 5 व्या पिढीचे स्टेल्थ लढाऊ विमान आहे. हे विमान अमेरिकेच्या F-35 आणि चीनच्या J-20 या विमानांशी तुलनीय आहे.

गगनयान — एकात्मिक हवाई सोडण्याची चाचणी (IADT-02)

IADT-02: ISRO ने गगनयान मोहिमेसाठी 2 री एकात्मिक हवाई सोडण्याची चाचणी (IADT-02) 10 एप्रिल 2026 रोजी श्रीहरिकोटा येथे यशस्वीपणे पार पाडली. ही चाचणी 'क्रू मॉड्यूल'च्या (Crew Module) पॅराशूट रिकव्हरी सिस्टीमची कार्यक्षमता तपासण्यासाठी होती.

📌 महत्त्वाची माहिती:
गगनयान: हा भारताचा पहिला मानव अवकाशउड्डाण (Human Spaceflight) कार्यक्रम आहे.
उद्दिष्ट: 3 अंतराळवीरांना 400 किमी Low Earth Orbit (LEO) वर 3 दिवसांसाठी पाठवणे आणि त्यांना सुरक्षितपणे समुद्रात (Indian Ocean) परत आणणे.
जागतिक स्थान: ही मोहीम यशस्वी झाल्यावर भारत हा स्वतंत्र मानव अवकाशउड्डाण क्षमता असणारा जगातील 4 था देश ठरेल (रशिया, USA आणि चीन नंतर).

भारतीय वायुदल – IIT मुंबई AI सहकार्य

IAF–IIT मुंबई: भारतीय वायुदलाने (IAF) मे 2026 मध्ये IIT मुंबईशी 3 करार केले आहेत. या अंतर्गत Su-30MKI विमानांसाठी 'AI-आधारित पूर्वानुमान देखभाल तंत्रज्ञान' (AI-based predictive maintenance technology) विकसित केले जाणार आहे

2.2 शेती व अन्न सुरक्षा

विक्रमी उत्पादन: तिसरी अग्रिम अंदाज: 2025-26 साठी एकूण अन्नधान्य उत्पादन 376.563 दशलक्ष टन — विक्रम; मागील वर्षापेक्षा 5.3% वाढ.

पिकांचे तपशील: तांदूळ 154.024 दशलक्ष टन (विक्रम), गहू 120.657 दशलक्ष टन, मका 55.093 दशलक्ष टन (सर्वकालीन उच्चांक).

ICAR चे योगदान: 'भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने' (ICAR) देशातील विविध कृषी-हवामानिक क्षेत्रांसाठी (Agro-climatic zones) 339 नवीन पीक वाण (Crop varieties) प्रसारित केले आहेत.

📌 महत्त्वाची माहिती: अग्रिम अंदाज — कृषी मंत्रालयाकडून वर्षातून 4 वेळा.

 ICAR = Indian Council of Agricultural Research; मुख्यालय नवी दिल्ली.

2.3 आरोग्य

NHA अंदाज (10 वा राष्ट्रीय आरोग्य लेखा): 2022-23 साठी सरकारी आरोग्य खर्च (Government Health Expenditure) रु. 3.85 लाख कोटी इतका नोंदवला गेला आहे (जो 2013-14 मध्ये रु. 1.30 लाख कोटी होता).

एकूण आरोग्य खर्च (Total Health Expenditure): देशाचा एकूण आरोग्य खर्च रु. 7.67 लाख कोटी (तंतोतंत ₹7,66,814 कोटी) आहे, जो देशाच्या GDP च्या 3.37% आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती:
WHO ची शिफारस: देशाने आपल्या GDP च्या किमान 5% रक्कम आरोग्यावर खर्च करावी.
प्रकाशन: NHA अंदाज हे आरोग्य मंत्रालयाच्या (MoHFW) अंतर्गत NHSRC द्वारे प्रकाशित केले जातात.

WHO / WHA (जागतिक आरोग्य सभा 2026):

2026 मध्ये जागतिक आरोग्य सभेने (WHA) पक्षाघात (Stroke) ला 'जागतिक सार्वजनिक आरोग्य प्राधान्य' (Global Public Health Priority) म्हणून जाहीर केले आहे. भारतात दरवर्षी सुमारे 18 लाख नवीन Stroke चे रुग्ण आढळतात.

2.4 विज्ञान, तंत्रज्ञान व अंतराळ — स्ट्रॅटोस्फेरिक फुगा (Mission SANA)

VISTA प्लॅटफॉर्म: 'Red Balloon Aerospace Pvt. Ltd.' या स्टार्टअप कंपनीने मे 2026 मध्ये भारताचा पहिला स्वदेशी 'स्ट्रॅटोस्फेरिक सुपर प्रेशर फुगा' (Super Pressure Balloon) विजयवाडा येथे यशस्वीपणे प्रक्षेपित केला. ही मोहीम (Mission SANA) कंपनीच्या 'VISTA' प्लॅटफॉर्मचा वापर करून पार पाडण्यात आली. VISTA ही स्ट्रॅटोस्फियरमध्ये दीर्घकाळ कार्यरत राहण्यासाठी तयार केलेली एक प्रगत सुपर-प्रेशर बलून प्रणाली आहे.

भारत 5 वा देश: ही स्वदेशी स्ट्रॅटोस्फेरिक फुगा क्षमता विकसित करणारा भारत हा जगातील 5 वा देश ठरला आहे (USA, फ्रान्स, जपान आणि चीन नंतर).

📌 महत्त्वाची माहिती: स्ट्रॅटोस्फेरिक फुगे (Near-space platforms) साधारणपणे 20 ते 50 किमी उंचीवर तरंगतात. त्यांचा वापर हवामान संशोधन, खगोलीय निरीक्षण, आपत्ती व्यवस्थापन आणि स्वस्त इंटरनेट कनेक्टिव्हिटीसाठी (Telecommunications) केला जातो. उपग्रहांच्या (Satellites) तुलनेत हे अत्यंत स्वस्त आणि प्रभावी असतात.

IIT मद्रास — सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल

सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल: IIT मद्रासने चेन्नईजवळील थैयूर (Discovery Campus) येथे 'सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल' (Circulating Water Tunnel) सुविधा सुरू केली आहे. यासाठी Mazagon Dock Shipbuilders Ltd. (MDL) ने त्यांच्या CSR निधीतून रु. 4.5 कोटींचा वित्तपुरवठा केला आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती:
Mazagon Dock Shipbuilders Ltd (MDL): संरक्षण मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेली ही मुंबई येथील भारताची प्रमुख युद्धनौका आणि पाणबुडी बांधणी कंपनी आहे (उदा. प्रोजेक्ट 75 अंतर्गत कलवरी क्लास पाणबुड्या आणि प्रोजेक्ट 15B डिस्ट्रॉयर्स).
परीक्षेसाठी विशेष नोंद: भारताचे पहिले स्वदेशी विमानवाहू जहाज 'INS विक्रांत' (INS Vikrant) हे MDL ने नव्हे, तर कोचीन शिपयार्ड लिमिटेड (Cochin Shipyard Limited - CSL) ने बांधले आहे.

NeSDA 2025 पोर्टल

NeSDA: DARPG ने 25 मे 2026 रोजी NeSDA (National e-Governance Services Delivery Assessment) 2025 पोर्टल सुरू केले — 59 अनिवार्य राज्य सेवा आणि 43 केंद्रीय मंत्रालय सेवांचे मूल्यांकन केले जाणार आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती:

• DARPG: Department of Administrative Reforms and Public Grievances (प्रशासकीय सुधारणा आणि सार्वजनिक तक्रार विभाग).

• परीक्षेसाठी विशेष नोंद: NeSDA चे स्वरूप संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) e-Government Survey मधील Online Service Index (OSI) वर आधारित आहे. यावर्षी (2025) यात कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालयाच्या (Ministry of Corporate Affairs) सेवांचा नव्याने समावेश करण्यात आला आहे.
  

2.5  अर्थव्यवस्था व वित्त — भारत-USA अत्यावश्यक खनिज करार

अत्यावश्यक खनिज करार: भारत आणि USA ने 26 मे 2026 रोजी नवी दिल्लीत 'अत्यावश्यक खनिजे व दुर्मिळ मातींवर' (Critical Minerals and Rare Earths) एक महत्त्वाचा चौकट करार केला. यावर भारताचे परराष्ट्र मंत्री डॉ. एस. जयशंकर आणि अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो यांनी स्वाक्षऱ्या केल्या.

व्याप्ती व पार्श्वभूमी: या करारात खाणकाम, प्रक्रिया, पुनर्वापर आणि विविधीकृत पुरवठा साखळींना प्राधान्य दिले आहे. हा करार भारत आणि US यांच्यातील फेब्रुवारी 2025 च्या संयुक्त निवेदनाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती:
अत्यावश्यक खनिजे (Critical Minerals): लिथियम, कोबाल्ट, निकेल, ग्राफाइट आणि दुर्मिळ माती. यांचा वापर EV बॅटरी, सेमीकंडक्टर आणि स्वच्छ ऊर्जेसाठी आवश्यक आहे.
जागतिक स्थिती: सध्या जागतिक पातळीवर या खनिजांच्या प्रक्रियेवर 60% पेक्षा जास्त नियंत्रण एकट्या चीनचे आहे, ज्याला पर्याय शोधण्यासाठी हा करार झाला आहे.

RBI निर्णय

PA-P परवाना: RBI ने 25 मे 2026 रोजी 'One Mobikwik Systems' ला 'Payment Aggregator-Physical (PA-P)' परवान्याला तत्त्वतः (In-principle) मान्यता दिली आहे. यामुळे कंपनीला ऑफलाइन व्यापारी पेमेंट (उदा. दुकानांमधील कार्ड मशीन/साउंडबॉक्स) सेवा सक्षम करता येईल.

Fino Payments Bank: RBI ने 'Fino Payments Bank' साठी Ketan Merchant यांची interim CEO (हंगामी मुख्य कार्यकारी अधिकारी) म्हणून 3 महिने मुदतवाढ मंजूर केली आहे. (मागील CEO ऋषी गुप्ता यांना GST फसवणूक/करचोरी प्रकरणात अटक झाल्यानंतर केतन मर्चंट यांची नियुक्ती करण्यात आली होती).

तैवान शेअर बाजार

शेअर बाजार क्रमवारी: तैवान शेअर बाजार USD 4.95 ट्रिलियनसह भारताला (USD 4.92 ट्रिलियन) मागे टाकत जगात 5 वा सर्वात मोठा बाजार बनला आहे. हे प्रामुख्याने AI-नेतृत्वाखालील TSMC (Taiwan Semiconductor Manufacturing Company) च्या शेअर्समधील प्रचंड वाढीमुळे (सुमारे 49% वाढ) शक्य झाले आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती:
शेअर बाजार क्रमवारी (मे 2026): USA, चीन, जपान, हाँगकाँग, तैवान, भारत.
TSMC: जगातील आघाडीची सेमीकंडक्टर कंपनी, जिचा तैवानच्या शेअर बाजार निर्देशांकात मोठा वाटा आहे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 3

आंतरराष्ट्रीय घडामोडी

3.1 भूराजकारण व मुत्सद्देगिरी — शांग्री-ला संवाद 2026

शांग्री-ला संवाद: 23वा शांग्री-ला संवाद सिंगापूर येथे 29-31 मे 2026 — आशियाची प्रमुख संरक्षण/सुरक्षा परिषद, IISS कडून आयोजित.

भारताचा सहभाग: भारताचे संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंग यांनी प्रतिनिधित्व; US INDOPACOM, NATO आणि इतर भागीदारांशी द्विपक्षीय चर्चा.

भारताचा विषय: 'स्थिर, सुरक्षित आणि समावेशक इंडो-पॅसिफिकसाठी संरक्षण मुत्सद्देगिरी'.

📌 महत्त्वाची माहिती: IISS = International Institute for Strategic Studies; स्थापना 1958; मुख्यालय लंडन. शांग्री-ला संवाद 2002 साली सुरू झाला.

भारत-सिंगापूर संरक्षण धोरण संवाद

शांग्री-ला संवाद (Shangri-La Dialogue): '23 वा शांग्री-ला संवाद' सिंगापूर येथे 29-31 मे 2026 दरम्यान पार पडला. ही आशियातील प्रमुख संरक्षण आणि सुरक्षा परिषद (Asia's premier defence summit) असून, तिचे आयोजन IISS कडून केले जाते.

भारताचा सहभाग: या संवादात भारताचे प्रतिनिधित्व संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंग (Defence Secretary Rajesh Kumar Singh) यांनी केले. त्यांनी US INDOPACOM, NATO आणि इतर आंतरराष्ट्रीय भागीदारांशी द्विपक्षीय चर्चा केली.

भारताचा विषय: या संवादातील भारताचा मुख्य विषय 'स्थिर, सुरक्षित आणि समावेशक इंडो-पॅसिफिकसाठी संरक्षण मुत्सद्देगिरी' (Defence Diplomacy for a Stable, Secure and Inclusive Indo-Pacific) हा होता.

📌 महत्त्वाची माहिती:

• IISS: International Institute for Strategic Studies (स्थापना: 1958, मुख्यालय: लंडन).

• इतिहास: शांग्री-ला संवाद 2002 साली सुरू झाला. भारताचा 'रायसीना डायलॉग' (Raisina Dialogue) याच धर्तीवर आधारित आहे.

कझाकस्तान-रशिया अणुऊर्जा करार

कझाकस्तान NPP: रशियाच्या 'Rosatom' आणि कझाकस्तानने 28 मे 2026 रोजी USD 16.5 अब्ज (Billion) करारावर स्वाक्षरी केली. या अंतर्गत कझाकस्तानमधील 'Lake Balkhash' च्या किनारी असलेल्या 'Ulken' गावात देशातील पहिला अणुऊर्जा प्रकल्प (Nuclear Power Plant) उभारला जाईल.

प्रकल्प तपशील: या प्रकल्पात दोन 'VVER-1200' अणुभट्ट्या (Reactors) बसवल्या जातील. याचे मुख्य बांधकाम 2027 मध्ये सुरू होईल आणि पहिली भट्टी 2034 पर्यंत कार्यरत करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती: 

VVER-1200: ही रशियन बनावटीची अत्यंत प्रगत 'दाबयुक्त जलशीतल भट्टी' (Pressurized Water Reactor - PWR) असून ती 'Generation III+' तंत्रज्ञानावर आधारित आहे.

Rosatom: ही रशियाची सरकारी अणुऊर्जा कंपनी असून, सध्या जगभरात त्यांचे 22+ अणुऊर्जा प्रकल्प बांधकामाधीन आहेत.

3.2 युक्रेन-रशिया संघर्ष

युक्रेन-रशिया: UN ने युक्रेन युद्धात एका धोकादायक वाढीचा (Dangerous escalation) इशारा दिला आहे. नुकतेच रशियाने कीव (Kyiv) शहरावर आतापर्यंतचे 'सर्वात विनाशकारी' हवाई हल्ले केले आहेत.

UNSC बैठक: या पार्श्वभूमीवर UN सुरक्षा परिषदेची (UNSC) आणीबाणीची बैठक बोलावण्यात आली. यामध्ये UN महासचिव अँटोनियो गुटेरेस (António Guterres) यांनी "मृत्यूचा सापळा थांबवला पाहिजे" (The death spiral must stop) असे स्पष्ट केले आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती: 

UN सुरक्षा परिषद (UNSC): एकूण 15 सदस्य. यापैकी 5 स्थायी/कायमस्वरूपी (P5: USA, रशिया, चीन, UK, फ्रान्स) आणि 10 अस्थायी सदस्य (जे 2 वर्षांसाठी निवडले जातात).

UN महासचिव: अँटोनियो गुटेरेस (पोर्तुगाल) हे 2017 पासून या पदावर कार्यरत आहेत.

3.3 इस्राईल-लेबनॉन संघर्ष

इस्राईल-हिजबुल्लाह: इस्राईलने लेबनॉनमध्ये हिजबुल्लाहविरुद्ध (Hezbollah) आपले लष्करी हल्ले अधिक तीव्र करण्याची अधिकृत घोषणा केली (26 मे 2026

📌 महत्त्वाची माहिती:

• मार्च 2026 पासून इस्राईल आणि हिजबुल्लाह यांच्यात थेट युद्धाला पुन्हा सुरुवात झाली आहे.

• 26 मे 2026 रोजी इस्राईलने दक्षिण लेबनॉनमध्ये 'यलो लाईन' (Yellow Line) च्या पुढे आपली लष्करी कारवाई (Ground operations) वाढवली

3.4 इबोला — DRC

इबोला DRC: पूर्व काँगो लोकशाही प्रजासत्ताकमध्ये (Eastern DRC) इबोलाचा (Ebola - Bundibugyo strain) पुन्हा मोठा उद्रेक झाला आहे. हा परिसर अत्यंत अस्थिर (Unstable) असल्याने जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) यावर गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे. WHO चे महासंचालक डॉ. टेड्रोस यांनी मे 2026 मध्ये यासाठी जागतिक आणीबाणी (PHEIC) लागू केली आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती: 

इबोलाचा इतिहास: इबोला विषाणू पहिल्यांदा 1976 साली इबोला नदीजवळ (सध्याचे DRC) ओळखला गेला. जगात सर्वाधिक इबोला उद्रेक DRC मध्येच झाले आहेत (हा 17 वा उद्रेक आहे).

PHEIC: Public Health Emergency of International Concern (आंतरराष्ट्रीय चिंतेची सार्वजनिक आणीबाणी) — हा WHO चा संकटे जाहीर करण्याचा सर्वोच्च निकष आहे.

3.5 हवामान व पर्यावरण

हवामान इशारा आणि उष्णतेची लाट WMO इशारा: जागतिक हवामान संस्थेने (WMO) नुकताच एक गंभीर इशारा दिला आहे की, पुढील 5 वर्षे (2026-2030) जागतिक तापमान विक्रमी पातळीजवळच राहणार आहे.

UK उष्णतेची लाट: युरोपमध्ये सध्या भीषण उष्णतेची लाट आली असून, लंडनमध्ये सलग 2 दिवस तापमान 35°C च्या जवळपास (Kew Gardens येथे 34.8°C आणि 35.1°C) नोंदवले गेले. वाढत्या उष्णतेमुळे तेथे अधिकृत सरकारी इशारे (Health alerts) जारी करण्यात आले आहेत.

📌 महत्त्वाची माहिती:

• WMO: World Meteorological Organization.

• मुख्यालय: जिनिव्हा (Geneva), स्वित्झर्लंड.

• स्थापना: 1950.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 4

क्रीडा

4.1 टेनिस — French Open (Roland Garros) 2026

French Open 2026: ही या स्पर्धेची 125 वी आवृत्ती होती, जी पॅरिस येथे 24 मे पासून मातीच्या मैदानावर (Clay Court) खेळवली गेली.

Roland Garros इतिहास: या स्पर्धेला फ्रेंच WWI लढाऊ वैमानिक Roland Garros (1888-1918) यांचे नाव देण्यात आले आहे. 1928 साली या स्टेडियमचे नामकरण त्यांच्या सन्मानार्थ करण्यात आले.

पुरुष सीड (Top Seeds): Jannik Sinner (1 ला), Alexander Zverev (2 रा), आणि Novak Djokovic (3 रा).

📌 महत्त्वाची माहिती: 

4 Grand Slams:

• Australian Open (जानेवारी - हार्ड कोर्ट)

• French Open (मे-जून - मातीचे मैदान/Clay)

• Wimbledon (जून-जुलै - गवताचे मैदान/Grass)

• US Open (ऑगस्ट-सप्टेंबर - हार्ड कोर्ट)

• French Open ही एकमेव ग्रँड स्लॅम स्पर्धा आहे जी मातीच्या मैदानावर खेळवली जाते.

4.2 फुटबॉल — FIFA विश्वचषक 2026 काउंटडाउन

FIFA WC 2026: FIFA विश्वचषक 2026 ला 11 जून 2026 पासून सुरुवात होत आहे. याचे संयुक्त आयोजन USA, कॅनडा आणि मेक्सिको हे देश करत आहेत (48 संघांची ही पहिली विस्तारित आवृत्ती आहे).

भारत प्रसारण: भारतात FIFA WC 2026 च्या प्रसारणाचे हक्क 'Zee Entertainment' ने मिळवले आहेत. हा करार जून 2026 च्या सुरुवातीला सुमारे USD 40 दशलक्ष मध्ये पूर्ण झाला (सामने Zee च्या 'Unite8 Sports' चॅनेल आणि 'Zee5' वर प्रसारित होतील).

📌 महत्त्वाची माहिती:

• FIFA WC 2026: विश्वचषकाच्या इतिहासात प्रथमच 48 संघ (आधी 32) सहभागी होत आहेत, तसेच प्रथमच 3 देश सह-आयोजक आहेत.

• FIFA: मुख्यालय - झुरिच (Zurich); स्थापना - 1904.

4.3 क्रीडा — निधन

रणधीर सिंग: राजा रणधीर सिंग (1946-2026) — भारताचे पहिले Asian Games शूटिंग सुवर्णपदक विजेते; 27 मे 2026 रोजी निधन; वय 79.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 5

विज्ञान व तंत्रज्ञान

5.1 सेमीकंडक्टर

ओडिशा सेमीकंडक्टर MoU: ओडिशा सरकारने 'Intel' आणि '3D Glass Solutions' (3DGS) यांच्यासोबत सामंजस्य करार (MoU) केला आहे (29 मे 2026). या अंतर्गत भुवनेश्वरच्या 'Info Valley' येथे सुमारे रु. 2,000 कोटींची गुंतवणूक केली जाणार असून, हे भारतातील पहिले प्रगत '3D चिप पॅकेजिंग युनिट' (Advanced 3D glass semiconductor packaging unit) असेल.

📌 महत्त्वाची माहिती:

• India Semiconductor Mission (ISM): भारताला सेमीकंडक्टर क्षेत्रात स्वावलंबी बनवण्यासाठी हे मिशन 2021 साली MeitY (Ministry of Electronics and Information Technology) अंतर्गत सुरू करण्यात आले.

• 3D चिप पॅकेजिंग: यामध्ये चिप्स एकावर एक उभ्या रचून (Vertically stacked) एकत्र केल्या जातात. यामुळे उपकरणांची कार्यक्षमता वाढते आणि विजेचा वापर कमी होतो.

5.2 स्वच्छ ऊर्जा

PM सूर्य घर: 'PM Surya Ghar Muft Bijli Yojana' (फेब्रुवारी 2024 पासून) — या योजनेअंतर्गत घरांच्या छतावर सौर ऊर्जा (Rooftop solar) प्रकल्प उभारले जात आहेत.

प्रमुख उद्दिष्ट्ये आणि फायदे:

• देशातील 1 कोटी कुटुंबांना दरमहा 300 युनिट मोफत वीज पुरवण्याचे उद्दिष्ट.

• केंद्र सरकारकडून ग्राहकांना जास्तीत जास्त रु. 78,000 पर्यंत थेट बँक खात्यात (DBT) अनुदान (Subsidy) दिले जाते (3 kW किंवा त्याहून अधिक क्षमतेच्या प्रकल्पांसाठी).

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 6

राज्यशास्त्र व प्रशासन

6.1 संसदीय समित्या

PAC: सार्वजनिक लेखा समिती (PAC) मे 2026 मध्ये पुनर्गठित — भारतातील सर्वात जुनी संसदीय समिती (1921 साली स्थापित); एकूण 22 सदस्य (15 लोकसभा + 7 राज्यसभा); अध्यक्ष विरोधी पक्षाकडून.

📌 महत्त्वाची माहिती:

• स्थापना: 1921 (Government of India Act 1919 — Montague-Chelmsford सुधारणा अंतर्गत).

• मुख्य कार्य: CAG चे अहवाल तपासणे.

• परंपरा: 1967 पासून परंपरेने PAC चे अध्यक्ष विरोधी पक्षाचे असतात.

6.2 घटनात्मक पदे (2026)

• राष्ट्रपती — द्रौपदी मुर्मू — 25 जुलै 2022 पासून

• उपराष्ट्रपती — C.P. राधाकृष्णन — 12 सप्टेंबर 2025 पासून

• पंतप्रधान — नरेंद्र मोदी — 26 मे 2014 पासून

• सरन्यायाधीश (CJI) — न्या. सूर्यकांत — 24 नोव्हेंबर 2025 पासून (53 वे)

• RBI गव्हर्नर — संजय मल्होत्रा — 11 डिसेंबर 2024 पासून (26 वे)

📌 महत्त्वाची माहिती:

• अनुच्छेद 63: भारताचा एक उपराष्ट्रपती असेल.

• अनुच्छेद 64: उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष (ex-officio Chairman) असतात.

• अनुच्छेद 66: उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची प्रक्रिया.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 7

अर्थव्यवस्था

7.1 बँकिंग व वित्त

DBJ–HDFC: Development Bank of Japan (DBJ) आणि HDFC Capital यांची मोठी भागीदारी (मे 2026) — या अंतर्गत परवडणाऱ्या घरांच्या (Affordable housing) विकासासाठी USD 1 अब्ज (Billion) चे लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे. हा 'H-DREAM' फंड GIFT City येथून चालवला जाईल.

NSE-Steel: NSE आणि स्टील यूजर्स फेडरेशन ऑफ इंडिया (SUFI) यांचा सामंजस्य करार (MoU) — भारतातील पोलाद आणि कमोडिटी डेरिव्हेटिव्ह (Commodity derivatives) परिसंस्था अधिक पारदर्शक आणि विकसित करण्यासाठी.

📌 महत्त्वाची माहिती:

• GIFT City: Gujarat International Finance Tec-City.

• हे भारताचे पहिले आंतरराष्ट्रीय वित्तीय सेवा केंद्र (IFSC) असून ते गांधीनगर, गुजरात येथे स्थित आहे.

7.2 आर्थिक निर्देशक

श्रम बाजार: जानेवारी-मार्च 2026 च्या तिमाहीत (PLFS अहवालानुसार) LFPR (Labour Force Participation Rate) आणि WPR (Worker-Population Ratio) या दोन्हीमध्ये किरकोळ घसरण नोंदवली गेली आहे.

📌 महत्त्वाची माहिती:

• LFPR: कार्यरत-वयाच्या (Working-age) लोकसंख्येपैकी जे लोक काम करत आहेत किंवा सक्रियपणे रोजगार शोधत आहेत, त्यांची टक्केवारी.

• PLFS: Periodic Labour Force Survey.

• हे मोजमाप MoSPI (Ministry of Statistics and Programme Implementation) अंतर्गत असलेल्या NSSO (National Sample Survey Office) कडून केले जाते.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 8

निधन

राजा रणधीर सिंग (1946–2026)

निधन तारीख: 27 मे 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे निधन; वय 79.

कामगिरी 1: Asian Games मध्ये भारताचे पहिले शूटिंग सुवर्णपदक विजेते (Trap इव्हेंट, 1978 बँकॉक Asian Games). कामगिरी 2: 5 वेळा ऑलिम्पियन; अर्जुन पुरस्कार विजेते.

प्रशासकीय कारकीर्द:

• IOA महासचिव (1987-2012)

• IOC सदस्य (2001-2014)

• Olympic Council of Asia (OCA) चे पहिले भारतीय अध्यक्ष (सप्टेंबर 2024 मध्ये निवड; जानेवारी 2026 मध्ये प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे राजीनामा).

📌 महत्त्वाची माहिती:

• OCA: Olympic Council of Asia; मुख्यालय कुवेत; Asian Games चे संचालन करते.

• IOA: Indian Olympic Association; भारताचा ऑलिम्पिकमधील सहभाग आणि राष्ट्रीय खेळांचे संचालन करते.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 9

वर्षगाठ व महत्त्वाच्या घटना

9.1 ऐतिहासिक घटना

भुमकाल विद्रोह भुमकाल विद्रोह: 1910 साली बस्तरमध्ये वीर गुंडाधूर (Gunda Dhur) यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिशांविरुद्ध झालेला आदिवासी उठाव. याच अनुषंगाने नुकतेच (मे 2026 मध्ये), केंद्रीय गृहमंत्र्यांनी बस्तरमधील नेतानार (Netanar) गावात 'जन जन सुविधा केंद्राचे' (Jan Jan Suvidha Kendra) उद्घाटन केले.

📌 महत्त्वाची माहिती:

• भुमकाल विद्रोह (1910): याला 'बस्तर विद्रोह' (Bastar Rebellion) म्हणूनही ओळखले जाते.

• कारणे: ब्रिटिशांची जबरी मजुरी (Begari), वनाधिकारांवरील निर्बंध आणि स्थानिक शासन पद्धतीत हस्तक्षेपाला विरोध.

• वीर गुंडाधूर: हे छत्तीसगड राज्यातील अत्यंत महत्त्वाचे आदिवासी स्वातंत्र्यसैनिक आणि प्रतिरोध नेते मानले जातात.

9.2 ठळक घटना (16-30 मे 2026)

Spelling Bee 2026 Scripps National Spelling Bee 2026: श्रेय पारीख (वय 14, भारतीय वंशाचे, कॅलिफोर्निया) या स्पर्धेचे विजेते ठरले आहेत. त्यांनी 'Spell-off' फेरीत अवघ्या 90 सेकंदात विक्रमी 32 शब्द बरोबर स्पेल करून USD 52,500 चे पारितोषिक जिंकले. त्यांचे मूळ कुटुंब तेलंगणाचे आहे.

WHA 2026 जागतिक आरोग्य सभा (WHA) 2026: 79 व्या जागतिक आरोग्य सभेने (World Health Assembly) पक्षाघात (Stroke) या आजाराला पहिल्यांदाच 'जागतिक सार्वजनिक आरोग्य प्राधान्य' (Global public health priority) म्हणून अधिकृतपणे जाहीर केले आहे.

UPSC Prelims 2026 UPSC Prelims 2026: ही भारतातील सर्वोच्च नागरी सेवा परीक्षा (Civil Services Exam) असून, 2026 ची पूर्व परीक्षा 24 मे 2026 रोजी पार पडली.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 10

भारत-जागतिक संबंध

10.1 प्रमुख द्विपक्षीय / बहुपक्षीय सहभाग (16-30 मे 2026)

• भारत-USA: भारताचे परराष्ट्रमंत्री (EAM) एस. जयशंकर आणि अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री (Secy. Marco Rubio) यांच्यात 'गंभीर खनिज करार' (Critical Minerals Agreement) झाला (29 मे 2026).

• भारत-सिंगापूर: 16 वा भारत-सिंगापूर संरक्षण धोरण संवाद (Defence Policy Dialogue) पार पडला (28 मे 2026).

• भारत-ऑस्ट्रेलिया: 2 रा ऑस्ट्रेलिया-भारत संरक्षण मंत्री संवाद आयोजित करण्यात आला.

• QUAD: QUAD परराष्ट्रमंत्री बैठक 2026 — यामध्ये प्रामुख्याने ऊर्जा सुरक्षा (Energy security) आणि सागरी सहकार्यावर (Maritime cooperation) भर देण्यात आला.

📌 महत्त्वाची माहिती:

• QUAD: Quadrilateral Security Dialogue.

• सदस्य: भारत, USA, ऑस्ट्रेलिया, आणि जपान.

• मुख्य उद्दिष्ट: मुक्त, खुले आणि समावेशक इंडो-पॅसिफिक (Free, Open, and Inclusive Indo-Pacific) क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित करणे.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

विभाग 11

अभियांत्रिकी व पायाभूत सुविधा

11.1 संरक्षण उत्पादन

AMCA अभियांत्रिकी: AMCA (RfP 27 मे 2026): हे भारताचे 5 वी पिढीतील (5th Generation) स्टेल्थ लढाऊ विमान असेल जे जुन्या MiG-21 विमानांची जागा घेईल. यामध्ये अंतर्गत शस्त्रागार (Internal weapons bay), AESA रडार आणि कंपोझिट एअरफ्रेम (Composite airframe) यांचा समावेश असेल.

AI देखभाल: Su-30MKI ची AI देखभाल — भारतीय हवाई दलाने (IAF) IIT मुंबई (IIT Bombay) सोबत करार केला आहे. या अंतर्गत IIT मुंबई Su-30MKI विमानांसाठी AI-चलित पूर्वानुमान अपयश शोध प्रणाली (Predictive and prescriptive maintenance system) विकसित करेल.

11.2 सागरी अभियांत्रिकी

सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल (मे 2026) IIT मद्रास: IIT मद्रासने स्वदेशी जहाज बांधणीला चालना देण्यासाठी प्रगत 'सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल' (Circulating Water Tunnel) सुविधेचे उद्घाटन केले आहे.

• निधी: या प्रकल्पासाठी 'माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेड' (Mazagon Dock - MDL) ने रु. 4.5 कोटी निधी दिला आहे.

• उद्देश व उपयोग: याचा मुख्य उद्देश जहाज आणि पाणबुड्यांच्या मॉडेल्सची हायड्रोडायनामिक्स (Hydrodynamics) चाचणी करणे हा आहे. यामुळे भारताच्या नौदल वास्तुशास्त्र (Naval architecture) आणि महासागर अभियांत्रिकी (Ocean engineering) संशोधनाला थेट मदत मिळणार आहे.

11.3 अंतराळ अभियांत्रिकी

गगनयान अभियांत्रिकी

गगनयान IADT-02: इस्रोने 10 एप्रिल 2026 रोजी 'Integrated Air Drop Test-02' (IADT-02) यशस्वीपणे पार पाडली. यामध्ये भारतीय हवाई दलाच्या चिनूक हेलिकॉप्टरद्वारे 3 किमी उंचीवरून पॅराशूट तैनाती आणि क्रू मॉड्यूल रिकव्हरी सिस्टीमची (Crew Module Recovery System) यशस्वी चाचणी घेण्यात आली. अंतराळवीरांच्या सुरक्षित परतीसाठी ही एक अत्यावश्यक तांत्रिक चाचणी आहे.

11.4 सेमीकंडक्टर अभियांत्रिकी

3D चिप पॅकेजिंग ओडिशा 3D चिप पॅकेजिंग युनिट: ओडिशा सरकार (Intel आणि 3DGS सोबत) — गुंतवणूक: रु. 2,000 कोटी (अंदाजे).

तंत्रज्ञान: 3D पॅकेजिंगमध्ये चिप्स उभ्या रचल्या जातात (Vertical stacking), जे 2D पॅकेजिंगच्या (सपाट रचना) उलट आहे.

• फायदे: यामुळे डेटा ट्रान्सफरचा वेग वाढतो (कार्यक्षमता) आणि विजेचा वापर कमी होतो.

↑ अनुक्रमणिकेकडे

© स्पर्धा परीक्षा मित्र · चालू घडामोडी संकलन · 16–31 मे 2026
MPSC / UPSC / PSI / STI / राज्यस्तरीय स्पर्धा परीक्षा उमेदवारांसाठी
सर्व आकडेवारी अभ्यासाच्या सोयीसाठी संकलित. कृपया अधिकृत स्रोतांसह पडताळणी करावी.