चालू घडामोडी: 16–31 मे 2026
कालावधी: 16 मे 2026 ते 31 मे 2026 · संपूर्ण संकलन
16 ते 31 मे 2026 या पंधरवड्यातील राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, क्रीडा, विज्ञान-तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था व राज्यशास्त्राचे विषयनिहाय संकलन. प्रत्येक मुद्द्यासोबत 📌 महत्त्वाची माहिती दिली आहे.
अनुक्रमणिका
महत्त्वाचे दिवस (16 ते 31 मे)
महत्त्वाचे दिवस व त्यांचे विषय
16 मे – आंतरराष्ट्रीय प्रकाश दिन (UNESCO): विज्ञान, संस्कृती, कला आणि शाश्वत विकास या क्षेत्रांमधील प्रकाशाच्या भूमिकेबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी 16 मे रोजी हा दिवस साजरा केला जातो. 16 मे 1960 रोजी थिओडोर मेमन (Theodore Maiman) यांनी पहिल्या लेझरचा (LASER) यशस्वी शोध लावला होता, त्याच्या स्मरणार्थ हा दिवस निवडण्यात आला आहे.
सुरुवात: UNESCO ने 2018 पासून हा दिवस अधिकृतपणे साजरा करण्यास सुरुवात केली.
2026 चा मुख्य विषय: 'प्रकाश आणि शाश्वत विकास' (Light and Sustainable Development).
वैज्ञानिक व्याख्या (LASER): LASER चा पूर्ण फॉर्म Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation असा आहे. म्हणजेच, "उत्तेजित उत्सर्जनाद्वारे (Stimulated Emission) प्रकाशाचे प्रवर्धन".
17 मे – जागतिक दूरसंचार आणि माहिती समाज दिन (ITU): 17 मे 1865 रोजी आंतरराष्ट्रीय दूरसंचार संघ (ITU) ची स्थापना झाली, त्याच्या स्मरणार्थ हा दिवस पाळला जातो.
ITU (International Telecommunication Union): स्थापना 1865 साली; मुख्यालय जिनिव्हा (स्वित्झर्लंड).
वैशिष्ट्य: ही संयुक्त राष्ट्रांची (UN) सर्वात जुनी विशेष संस्था आहे..
20 मे – जागतिक मधुमक्षिका दिन (World Bee Day):स्लोव्हेनियाने (Slovenia) या दिनाचा प्रस्ताव मांडला होता, ज्याला संयुक्त राष्ट्रांनी (UN) 2017 साली मान्यता दिली. आधुनिक मधमाशी पालनाचे प्रणेते अँटोन जानसा (Anton Janša - जन्म: 1734) यांच्या जन्मदिनी 20 मे रोजी हा दिवस साजरा केला जातो.
21 मे – आंतरराष्ट्रीय चहा दिन (FAO): भारत जागतिक 2रा क्रमांकाचा चहा उत्पादक देश (चीन नंतर). आसाम व दार्जिलिंग प्रसिद्ध भारतीय चहा प्रदेश. भारताच्या शिफारशीवरून संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) महासभेने 2019 मध्ये 21 मे हा दिवस आंतरराष्ट्रीय चहा दिन म्हणून घोषित केला.
22 मे – जैवविविधतेसाठी आंतरराष्ट्रीय दिन (International Day for Biological Diversity): 2026 ची अधिकृत जागतिक थीम "वैश्विक प्रभावासाठी स्थानिक पातळीवर कार्य करणे" (Acting Locally for Global Impact) ही आहे. 'द बायोडायव्हर्सिटी प्लॅन' (The Biodiversity Plan - Be part of the plan) या व्यापक मोहिमेचा एक भाग म्हणून, ही थीम कुनमिंग-मॉन्ट्रियल ग्लोबल बायोडायव्हर्सिटी फ्रेमवर्क (Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework) च्या 23 जागतिक लक्ष्यांशी स्थानिक उपक्रमांना जोडते.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: जैविक विविधतेवरील UN अधिवेशन (CBD) 22 मे 1992 रोजी नैरोबी (Nairobi, Kenya) येथे अंगीकारले गेले. 1993 मध्ये संयुक्त राष्ट्रे आमसभेच्या दुसऱ्या समितीने त्याची निर्मिती केल्यापासून ते 2000 पर्यंत हा दिवस 29 डिसेंबर रोजी साजरा केला जात असे. मात्र, 22 मे 1992 रोजी नैरोबी येथे हे अधिवेशन स्वीकारल्याच्या स्मरणार्थ (आणि डिसेंबरच्या उत्तरार्धात येणाऱ्या सुट्ट्या टाळण्यासाठी) 2000 साली ही तारीख बदलून 22 मे करण्यात आली. (नोंद: या अधिवेशनावर नंतर 5 जून 1992 रोजी रिओ डी जानेरो 'अर्थ समिट' मध्ये अधिकृत स्वाक्षऱ्या झाल्या होत्या).
29 मे – UN शांतिरक्षक आंतरराष्ट्रीय दिन (International Day of UN Peacekeepers) भारत हा UN च्या शांतिरक्षा मोहिमांमध्ये (Peacekeeping missions) सर्वाधिक सैनिक योगदान देणाऱ्या जगातील प्रमुख देशांपैकी एक आहे.
योगदान: भारताने 1948 पासून आतापर्यंत 50 पेक्षा अधिक UN शांतिरक्षा मोहिमांमध्ये 2,50,000 हून अधिक सैनिक पाठवले आहेत.
पहिली मोहीम: भारताची पहिली UN शांतिरक्षा तैनाती कोरियामध्ये (1950) झाली होती, जिथे भारताने वैद्यकीय पथक (60 Para Field Ambulance) पाठवले होते.
31 मे – जागतिक तंबाखू विरोधी दिन (World No Tobacco Day - WHO): जागतिक तंबाखू विरोधी दिनाची 2026 ची थीम आहे "अपील अनमास्किंग – काउंटरिंग निकोटीन आणि तंबाखू व्यसन".
- 2025 — Unmasking the Appeal: Exposing Industry Tactics on Tobacco and Nicotine Products
- 2024 — Protecting children from tobacco industry interference
- 2023 — We need food, not tobacco
- 2022 — Tobacco: Threat to our Environment
- 2021 — Commit to quit
- 2020 — Tobacco Exposed (युवकांना तंबाखू उद्योगाच्या हस्तक्षेपापासून वाचवणे)
- 2019 — Tobacco and lung health
- 2018 — Tobacco and heart disease
राष्ट्रीय घडामोडी
2.1 संरक्षण व सुरक्षा — प्रगत मध्यम लढाऊ विमान (AMCA)
AMCA RFP: संरक्षण मंत्रालयाने 27 मे 2026 रोजी भारताच्या पहिल्या स्वदेशी 5 व्या पिढीतील स्टेल्थ फायटर विमानाच्या (AMCA) प्रोटोटाइपसाठी 3 खाजगी कंपन्यांना Request for Proposal (RfP) जारी केले आहे. या प्रकल्पाचे अंदाजित बजेट 15,000 कोटी रुपये आहे.
बोलीदार: 3 निवडलेले बोलीदार — (1) Tata Advanced Systems Ltd.; (2) L&T + भारत इलेक्ट्रॉनिक्स; (3) भारत फोर्ज + BEML.
वेळापत्रक: पहिला प्रोटोटाइप 2027 पर्यंत तयार होईल; पहिले उड्डाण 2028-29 मध्ये अपेक्षित आहे; आणि व्यावसायिक उत्पादन 2030 च्या मध्यापासून सुरू होईल.
गगनयान — एकात्मिक हवाई सोडण्याची चाचणी (IADT-02)
IADT-02: ISRO ने गगनयान मोहिमेसाठी 2 री एकात्मिक हवाई सोडण्याची चाचणी (IADT-02) 10 एप्रिल 2026 रोजी श्रीहरिकोटा येथे यशस्वीपणे पार पाडली. ही चाचणी 'क्रू मॉड्यूल'च्या (Crew Module) पॅराशूट रिकव्हरी सिस्टीमची कार्यक्षमता तपासण्यासाठी होती.
गगनयान: हा भारताचा पहिला मानव अवकाशउड्डाण (Human Spaceflight) कार्यक्रम आहे.
उद्दिष्ट: 3 अंतराळवीरांना 400 किमी Low Earth Orbit (LEO) वर 3 दिवसांसाठी पाठवणे आणि त्यांना सुरक्षितपणे समुद्रात (Indian Ocean) परत आणणे.
जागतिक स्थान: ही मोहीम यशस्वी झाल्यावर भारत हा स्वतंत्र मानव अवकाशउड्डाण क्षमता असणारा जगातील 4 था देश ठरेल (रशिया, USA आणि चीन नंतर).
भारतीय वायुदल – IIT मुंबई AI सहकार्य
IAF–IIT मुंबई: भारतीय वायुदलाने (IAF) मे 2026 मध्ये IIT मुंबईशी 3 करार केले आहेत. या अंतर्गत Su-30MKI विमानांसाठी 'AI-आधारित पूर्वानुमान देखभाल तंत्रज्ञान' (AI-based predictive maintenance technology) विकसित केले जाणार आहे
2.2 शेती व अन्न सुरक्षा
विक्रमी उत्पादन: तिसरी अग्रिम अंदाज: 2025-26 साठी एकूण अन्नधान्य उत्पादन 376.563 दशलक्ष टन — विक्रम; मागील वर्षापेक्षा 5.3% वाढ.
पिकांचे तपशील: तांदूळ 154.024 दशलक्ष टन (विक्रम), गहू 120.657 दशलक्ष टन, मका 55.093 दशलक्ष टन (सर्वकालीन उच्चांक).
ICAR चे योगदान: 'भारतीय कृषी संशोधन परिषदेने' (ICAR) देशातील विविध कृषी-हवामानिक क्षेत्रांसाठी (Agro-climatic zones) 339 नवीन पीक वाण (Crop varieties) प्रसारित केले आहेत.
2.3 आरोग्य
NHA अंदाज (10 वा राष्ट्रीय आरोग्य लेखा): 2022-23 साठी सरकारी आरोग्य खर्च (Government Health Expenditure) रु. 3.85 लाख कोटी इतका नोंदवला गेला आहे (जो 2013-14 मध्ये रु. 1.30 लाख कोटी होता).
एकूण आरोग्य खर्च (Total Health Expenditure): देशाचा एकूण आरोग्य खर्च रु. 7.67 लाख कोटी (तंतोतंत ₹7,66,814 कोटी) आहे, जो देशाच्या GDP च्या 3.37% आहे.
WHO ची शिफारस: देशाने आपल्या GDP च्या किमान 5% रक्कम आरोग्यावर खर्च करावी.
प्रकाशन: NHA अंदाज हे आरोग्य मंत्रालयाच्या (MoHFW) अंतर्गत NHSRC द्वारे प्रकाशित केले जातात.
WHO / WHA (जागतिक आरोग्य सभा 2026):
2026 मध्ये जागतिक आरोग्य सभेने (WHA) पक्षाघात (Stroke) ला 'जागतिक सार्वजनिक आरोग्य प्राधान्य' (Global Public Health Priority) म्हणून जाहीर केले आहे. भारतात दरवर्षी सुमारे 18 लाख नवीन Stroke चे रुग्ण आढळतात.2.4 विज्ञान, तंत्रज्ञान व अंतराळ — स्ट्रॅटोस्फेरिक फुगा (Mission SANA)
VISTA प्लॅटफॉर्म: 'Red Balloon Aerospace Pvt. Ltd.' या स्टार्टअप कंपनीने मे 2026 मध्ये भारताचा पहिला स्वदेशी 'स्ट्रॅटोस्फेरिक सुपर प्रेशर फुगा' (Super Pressure Balloon) विजयवाडा येथे यशस्वीपणे प्रक्षेपित केला. ही मोहीम (Mission SANA) कंपनीच्या 'VISTA' प्लॅटफॉर्मचा वापर करून पार पाडण्यात आली. VISTA ही स्ट्रॅटोस्फियरमध्ये दीर्घकाळ कार्यरत राहण्यासाठी तयार केलेली एक प्रगत सुपर-प्रेशर बलून प्रणाली आहे.
भारत 5 वा देश: ही स्वदेशी स्ट्रॅटोस्फेरिक फुगा क्षमता विकसित करणारा भारत हा जगातील 5 वा देश ठरला आहे (USA, फ्रान्स, जपान आणि चीन नंतर).
📌 महत्त्वाची माहिती: स्ट्रॅटोस्फेरिक फुगे (Near-space platforms) साधारणपणे 20 ते 50 किमी उंचीवर तरंगतात. त्यांचा वापर हवामान संशोधन, खगोलीय निरीक्षण, आपत्ती व्यवस्थापन आणि स्वस्त इंटरनेट कनेक्टिव्हिटीसाठी (Telecommunications) केला जातो. उपग्रहांच्या (Satellites) तुलनेत हे अत्यंत स्वस्त आणि प्रभावी असतात.
IIT मद्रास — सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल
सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल: IIT मद्रासने चेन्नईजवळील थैयूर (Discovery Campus) येथे 'सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल' (Circulating Water Tunnel) सुविधा सुरू केली आहे. यासाठी Mazagon Dock Shipbuilders Ltd. (MDL) ने त्यांच्या CSR निधीतून रु. 4.5 कोटींचा वित्तपुरवठा केला आहे.
Mazagon Dock Shipbuilders Ltd (MDL): संरक्षण मंत्रालयाच्या अंतर्गत असलेली ही मुंबई येथील भारताची प्रमुख युद्धनौका आणि पाणबुडी बांधणी कंपनी आहे (उदा. प्रोजेक्ट 75 अंतर्गत कलवरी क्लास पाणबुड्या आणि प्रोजेक्ट 15B डिस्ट्रॉयर्स).
परीक्षेसाठी विशेष नोंद: भारताचे पहिले स्वदेशी विमानवाहू जहाज 'INS विक्रांत' (INS Vikrant) हे MDL ने नव्हे, तर कोचीन शिपयार्ड लिमिटेड (Cochin Shipyard Limited - CSL) ने बांधले आहे.
NeSDA 2025 पोर्टल
NeSDA: DARPG ने 25 मे 2026 रोजी NeSDA (National e-Governance Services Delivery Assessment) 2025 पोर्टल सुरू केले — 59 अनिवार्य राज्य सेवा आणि 43 केंद्रीय मंत्रालय सेवांचे मूल्यांकन केले जाणार आहे.
DARPG: Department of Administrative Reforms and Public Grievances (प्रशासकीय सुधारणा आणि सार्वजनिक तक्रार विभाग).
परीक्षेसाठी विशेष नोंद: NeSDA चे स्वरूप संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) e-Government Survey मधील Online Service Index (OSI) वर आधारित आहे. यावर्षी (2025) यात कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालयाच्या (Ministry of Corporate Affairs) सेवांचा नव्याने समावेश करण्यात आला आहे.
2.5 अर्थव्यवस्था व वित्त — भारत-USA अत्यावश्यक खनिज करार
अत्यावश्यक खनिज करार: भारत आणि USA ने 26 मे 2026 रोजी नवी दिल्लीत 'अत्यावश्यक खनिजे व दुर्मिळ मातींवर' (Critical Minerals and Rare Earths) एक महत्त्वाचा चौकट करार केला. यावर भारताचे परराष्ट्र मंत्री डॉ. एस. जयशंकर आणि अमेरिकेचे परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो यांनी स्वाक्षऱ्या केल्या.
व्याप्ती व पार्श्वभूमी: या करारात खाणकाम, प्रक्रिया, पुनर्वापर आणि विविधीकृत पुरवठा साखळींना प्राधान्य दिले आहे. हा करार भारत आणि US यांच्यातील फेब्रुवारी 2025 च्या संयुक्त निवेदनाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी आहे.
अत्यावश्यक खनिजे (Critical Minerals): लिथियम, कोबाल्ट, निकेल, ग्राफाइट आणि दुर्मिळ माती. यांचा वापर EV बॅटरी, सेमीकंडक्टर आणि स्वच्छ ऊर्जेसाठी आवश्यक आहे.
जागतिक स्थिती: सध्या जागतिक पातळीवर या खनिजांच्या प्रक्रियेवर 60% पेक्षा जास्त नियंत्रण एकट्या चीनचे आहे, ज्याला पर्याय शोधण्यासाठी हा करार झाला आहे.
RBI निर्णय
PA-P परवाना: RBI ने 25 मे 2026 रोजी 'One Mobikwik Systems' ला 'Payment Aggregator-Physical (PA-P)' परवान्याला तत्त्वतः (In-principle) मान्यता दिली आहे. यामुळे कंपनीला ऑफलाइन व्यापारी पेमेंट (उदा. दुकानांमधील कार्ड मशीन/साउंडबॉक्स) सेवा सक्षम करता येईल.
Fino Payments Bank: RBI ने 'Fino Payments Bank' साठी Ketan Merchant यांची interim CEO (हंगामी मुख्य कार्यकारी अधिकारी) म्हणून 3 महिने मुदतवाढ मंजूर केली आहे. (मागील CEO ऋषी गुप्ता यांना GST फसवणूक/करचोरी प्रकरणात अटक झाल्यानंतर केतन मर्चंट यांची नियुक्ती करण्यात आली होती).
तैवान शेअर बाजार
शेअर बाजार क्रमवारी: तैवान शेअर बाजार USD 4.95 ट्रिलियनसह भारताला (USD 4.92 ट्रिलियन) मागे टाकत जगात 5 वा सर्वात मोठा बाजार बनला आहे.
शेअर बाजार क्रमवारी (मे 2026): USA, चीन, जपान, हाँगकाँग, तैवान, भारत.
TSMC: जगातील आघाडीची सेमीकंडक्टर कंपनी, जिचा तैवानच्या शेअर बाजार निर्देशांकात मोठा वाटा आहे.
आंतरराष्ट्रीय घडामोडी
3.1 भूराजकारण व मुत्सद्देगिरी — शांग्री-ला संवाद 2026
शांग्री-ला संवाद: 23वा शांग्री-ला संवाद सिंगापूर येथे 29-31 मे 2026 — आशियाची प्रमुख संरक्षण/सुरक्षा परिषद, IISS कडून आयोजित.
भारताचा सहभाग: भारताचे संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंग यांनी प्रतिनिधित्व; US INDOPACOM, NATO आणि इतर भागीदारांशी द्विपक्षीय चर्चा.
भारताचा विषय: 'स्थिर, सुरक्षित आणि समावेशक इंडो-पॅसिफिकसाठी संरक्षण मुत्सद्देगिरी'.
भारत-सिंगापूर संरक्षण धोरण संवाद
शांग्री-ला संवाद (Shangri-La Dialogue): '23 वा शांग्री-ला संवाद' सिंगापूर येथे 29-31 मे 2026 दरम्यान पार पडला. ही आशियातील प्रमुख संरक्षण आणि सुरक्षा परिषद (Asia's premier defence summit) असून, तिचे आयोजन IISS कडून केले जाते.
भारताचा सहभाग: या संवादात भारताचे प्रतिनिधित्व संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंग (Defence Secretary Rajesh Kumar Singh) यांनी केले. त्यांनी US INDOPACOM, NATO आणि इतर आंतरराष्ट्रीय भागीदारांशी द्विपक्षीय चर्चा केली.
भारताचा विषय: या संवादातील भारताचा मुख्य विषय 'स्थिर, सुरक्षित आणि समावेशक इंडो-पॅसिफिकसाठी संरक्षण मुत्सद्देगिरी' (Defence Diplomacy for a Stable, Secure and Inclusive Indo-Pacific) हा होता.
📌 महत्त्वाची माहिती:
IISS: International Institute for Strategic Studies (स्थापना: 1958, मुख्यालय: लंडन).
इतिहास: शांग्री-ला संवाद 2002 साली सुरू झाला. भारताचा 'रायसीना डायलॉग' (Raisina Dialogue) याच धर्तीवर आधारित आहे.
कझाकस्तान-रशिया अणुऊर्जा करार
कझाकस्तान NPP: रशियाच्या 'Rosatom' आणि कझाकस्तानने 28 मे 2026 रोजी USD 16.5 अब्ज (Billion) करारावर स्वाक्षरी केली. या अंतर्गत कझाकस्तानमधील 'Lake Balkhash' च्या किनारी असलेल्या 'Ulken' गावात देशातील पहिला अणुऊर्जा प्रकल्प (Nuclear Power Plant) उभारला जाईल.
प्रकल्प तपशील: या प्रकल्पात दोन 'VVER-1200' अणुभट्ट्या (Reactors) बसवल्या जातील. याचे मुख्य बांधकाम 2027 मध्ये सुरू होईल आणि पहिली भट्टी 2034 पर्यंत कार्यरत करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
VVER-1200: ही रशियन बनावटीची अत्यंत प्रगत 'दाबयुक्त जलशीतल भट्टी' (Pressurized Water Reactor - PWR) असून ती 'Generation III+' तंत्रज्ञानावर आधारित आहे.
Rosatom: ही रशियाची सरकारी अणुऊर्जा कंपनी असून, सध्या जगभरात त्यांचे 22+ अणुऊर्जा प्रकल्प बांधकामाधीन आहेत.
3.2 युक्रेन-रशिया संघर्ष
युक्रेन-रशिया: UN ने युक्रेन युद्धात एका धोकादायक वाढीचा (Dangerous escalation) इशारा दिला आहे. नुकतेच रशियाने कीव (Kyiv) शहरावर आतापर्यंतचे 'सर्वात विनाशकारी' हवाई हल्ले केले आहेत.
UNSC बैठक: या पार्श्वभूमीवर UN सुरक्षा परिषदेची (UNSC) आणीबाणीची बैठक बोलावण्यात आली. यामध्ये UN महासचिव अँटोनियो गुटेरेस (António Guterres) यांनी "मृत्यूचा सापळा थांबवला पाहिजे" (The death spiral must stop) असे स्पष्ट केले आहे.
UN सुरक्षा परिषद (UNSC): एकूण 15 सदस्य. यापैकी 5 स्थायी/कायमस्वरूपी (P5: USA, रशिया, चीन, UK, फ्रान्स) आणि 10 अस्थायी सदस्य (जे 2 वर्षांसाठी निवडले जातात).
UN महासचिव: अँटोनियो गुटेरेस (पोर्तुगाल) हे 2017 पासून या पदावर कार्यरत आहेत.
3.3 इस्राईल-लेबनॉन संघर्ष
इस्राईल-हिजबुल्लाह: इस्राईलने लेबनॉनमध्ये हिजबुल्लाहविरुद्ध (Hezbollah) आपले लष्करी हल्ले अधिक तीव्र करण्याची अधिकृत घोषणा केली (26 मे 2026
📌 महत्त्वाची माहिती:
मार्च 2026 पासून इस्राईल आणि हिजबुल्लाह यांच्यात थेट युद्धाला पुन्हा सुरुवात झाली आहे.
26 मे 2026 रोजी इस्राईलने दक्षिण लेबनॉनमध्ये 'यलो लाईन' (Yellow Line) च्या पुढे आपली लष्करी कारवाई (Ground operations) वाढवली
3.4 इबोला — DRC
इबोला DRC: पूर्व काँगो लोकशाही प्रजासत्ताकमध्ये (Eastern DRC) इबोलाचा (Ebola - Bundibugyo strain) पुन्हा मोठा उद्रेक झाला आहे. हा परिसर अत्यंत अस्थिर (Unstable) असल्याने जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) यावर गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे. WHO चे महासंचालक डॉ. टेड्रोस यांनी मे 2026 मध्ये यासाठी जागतिक आणीबाणी (PHEIC) लागू केली आहे.
इबोलाचा इतिहास: इबोला विषाणू पहिल्यांदा 1976 साली इबोला नदीजवळ (सध्याचे DRC) ओळखला गेला. जगात सर्वाधिक इबोला उद्रेक DRC मध्येच झाले आहेत (हा 17 वा उद्रेक आहे).
PHEIC: Public Health Emergency of International Concern (आंतरराष्ट्रीय चिंतेची सार्वजनिक आणीबाणी) — हा WHO चा संकटे जाहीर करण्याचा सर्वोच्च निकष आहे.
3.5 हवामान व पर्यावरण
हवामान इशारा आणि उष्णतेची लाट WMO इशारा: जागतिक हवामान संस्थेने (WMO) नुकताच एक गंभीर इशारा दिला आहे की, पुढील 5 वर्षे (2026-2030) जागतिक तापमान विक्रमी पातळीजवळच राहणार आहे.
UK उष्णतेची लाट: युरोपमध्ये सध्या भीषण उष्णतेची लाट आली असून, लंडनमध्ये सलग 2 दिवस तापमान 35°C च्या जवळपास (Kew Gardens येथे 34.8°C आणि 35.1°C) नोंदवले गेले. वाढत्या उष्णतेमुळे तेथे अधिकृत सरकारी इशारे (Health alerts) जारी करण्यात आले आहेत.
📌 महत्त्वाची माहिती:
WMO: World Meteorological Organization.
मुख्यालय: जिनिव्हा (Geneva), स्वित्झर्लंड.
स्थापना: 1950.
क्रीडा
4.1 टेनिस — French Open (Roland Garros) 2026
French Open 2026: ही या स्पर्धेची 125 वी आवृत्ती होती, जी पॅरिस येथे 24 मे पासून मातीच्या मैदानावर (Clay Court) खेळवली गेली.
Roland Garros इतिहास: या स्पर्धेला फ्रेंच WWI लढाऊ वैमानिक Roland Garros (1888-1918) यांचे नाव देण्यात आले आहे. 1928 साली या स्टेडियमचे नामकरण त्यांच्या सन्मानार्थ करण्यात आले.
पुरुष सीड (Top Seeds): Jannik Sinner (1 ला), Alexander Zverev (2 रा), आणि Novak Djokovic (3 रा).
4 Grand Slams:
Australian Open (जानेवारी - हार्ड कोर्ट)
French Open (मे-जून - मातीचे मैदान/Clay)
Wimbledon (जून-जुलै - गवताचे मैदान/Grass)
US Open (ऑगस्ट-सप्टेंबर - हार्ड कोर्ट)
French Open ही एकमेव ग्रँड स्लॅम स्पर्धा आहे जी मातीच्या मैदानावर खेळवली जाते.
4.2 फुटबॉल — FIFA विश्वचषक 2026 काउंटडाउन
FIFA WC 2026: FIFA विश्वचषक 2026 ला 11 जून 2026 पासून सुरुवात होत आहे. याचे संयुक्त आयोजन USA, कॅनडा आणि मेक्सिको हे देश करत आहेत (48 संघांची ही पहिली विस्तारित आवृत्ती आहे).
भारत प्रसारण: भारतात FIFA WC 2026 च्या प्रसारणाचे हक्क 'Zee Entertainment' ने मिळवले आहेत. हा करार जून 2026 च्या सुरुवातीला सुमारे USD 40 दशलक्ष मध्ये पूर्ण झाला (सामने Zee च्या 'Unite8 Sports' चॅनेल आणि 'Zee5' वर प्रसारित होतील).
📌 महत्त्वाची माहिती:
FIFA WC 2026: विश्वचषकाच्या इतिहासात प्रथमच 48 संघ (आधी 32) सहभागी होत आहेत, तसेच प्रथमच 3 देश सह-आयोजक आहेत.
FIFA: मुख्यालय - झुरिच (Zurich); स्थापना - 1904.
4.3 क्रीडा — निधन
रणधीर सिंग: राजा रणधीर सिंग (1946-2026) — भारताचे पहिले Asian Games शूटिंग सुवर्णपदक विजेते; 27 मे 2026 रोजी निधन; वय 79.
↑ अनुक्रमणिकेकडेविज्ञान व तंत्रज्ञान
5.1 सेमीकंडक्टर
ओडिशा सेमीकंडक्टर MoU: ओडिशा सरकारने 'Intel' आणि '3D Glass Solutions' (3DGS) यांच्यासोबत सामंजस्य करार (MoU) केला आहे (29 मे 2026). या अंतर्गत भुवनेश्वरच्या 'Info Valley' येथे सुमारे रु. 2,000 कोटींची गुंतवणूक केली जाणार असून, हे भारतातील पहिले प्रगत '3D चिप पॅकेजिंग युनिट' (Advanced 3D glass semiconductor packaging unit) असेल.
📌 महत्त्वाची माहिती:
India Semiconductor Mission (ISM): भारताला सेमीकंडक्टर क्षेत्रात स्वावलंबी बनवण्यासाठी हे मिशन 2021 साली MeitY (Ministry of Electronics and Information Technology) अंतर्गत सुरू करण्यात आले.
3D चिप पॅकेजिंग: यामध्ये चिप्स एकावर एक उभ्या रचून (Vertically stacked) एकत्र केल्या जातात. यामुळे उपकरणांची कार्यक्षमता वाढते आणि विजेचा वापर कमी होतो.
5.2 स्वच्छ ऊर्जा
PM सूर्य घर: 'PM Surya Ghar Muft Bijli Yojana' (फेब्रुवारी 2024 पासून) — या योजनेअंतर्गत घरांच्या छतावर सौर ऊर्जा (Rooftop solar) प्रकल्प उभारले जात आहेत.
प्रमुख उद्दिष्ट्ये आणि फायदे:
देशातील 1 कोटी कुटुंबांना दरमहा 300 युनिट मोफत वीज पुरवण्याचे उद्दिष्ट.
केंद्र सरकारकडून ग्राहकांना जास्तीत जास्त रु. 78,000 पर्यंत थेट बँक खात्यात (DBT) अनुदान (Subsidy) दिले जाते (3 kW किंवा त्याहून अधिक क्षमतेच्या प्रकल्पांसाठी).
राज्यशास्त्र व प्रशासन
6.1 संसदीय समित्या
PAC: सार्वजनिक लेखा समिती (PAC) मे 2026 मध्ये पुनर्गठित — भारतातील सर्वात जुनी संसदीय समिती (1921 साली स्थापित); एकूण 22 सदस्य (15 लोकसभा + 7 राज्यसभा); अध्यक्ष विरोधी पक्षाकडून.
📌 महत्त्वाची माहिती:
स्थापना: 1921 (Government of India Act 1919 — Montague-Chelmsford सुधारणा अंतर्गत).
मुख्य कार्य: CAG चे अहवाल तपासणे.
परंपरा: 1967 पासून परंपरेने PAC चे अध्यक्ष विरोधी पक्षाचे असतात.
6.2 घटनात्मक पदे (2026)
राष्ट्रपती — द्रौपदी मुर्मू — 25 जुलै 2022 पासून
उपराष्ट्रपती — C.P. राधाकृष्णन — 12 सप्टेंबर 2025 पासून
पंतप्रधान — नरेंद्र मोदी — 26 मे 2014 पासून
सरन्यायाधीश (CJI) — न्या. सूर्यकांत — 24 नोव्हेंबर 2025 पासून (53 वे)
RBI गव्हर्नर — संजय मल्होत्रा — 11 डिसेंबर 2024 पासून (26 वे)
अनुच्छेद 63: भारताचा एक उपराष्ट्रपती असेल.
अनुच्छेद 64: उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष (ex-officio Chairman) असतात.
अनुच्छेद 66: उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची प्रक्रिया.
📌 महत्त्वाची माहिती:
अर्थव्यवस्था
7.1 बँकिंग व वित्त
DBJ–HDFC: Development Bank of Japan (DBJ) आणि HDFC Capital यांची मोठी भागीदारी (मे 2026) — या अंतर्गत परवडणाऱ्या घरांच्या (Affordable housing) विकासासाठी USD 1 अब्ज (Billion) चे लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे. हा 'H-DREAM' फंड GIFT City येथून चालवला जाईल.
NSE-Steel: NSE आणि स्टील यूजर्स फेडरेशन ऑफ इंडिया (SUFI) यांचा सामंजस्य करार (MoU) — भारतातील पोलाद आणि कमोडिटी डेरिव्हेटिव्ह (Commodity derivatives) परिसंस्था अधिक पारदर्शक आणि विकसित करण्यासाठी.
📌 महत्त्वाची माहिती:
GIFT City: Gujarat International Finance Tec-City.
हे भारताचे पहिले आंतरराष्ट्रीय वित्तीय सेवा केंद्र (IFSC) असून ते गांधीनगर, गुजरात येथे स्थित आहे.
7.2 आर्थिक निर्देशक
श्रम बाजार: जानेवारी-मार्च 2026 च्या तिमाहीत (PLFS अहवालानुसार) LFPR (Labour Force Participation Rate) आणि WPR (Worker-Population Ratio) या दोन्हीमध्ये किरकोळ घसरण नोंदवली गेली आहे.
📌 महत्त्वाची माहिती:
LFPR: कार्यरत-वयाच्या (Working-age) लोकसंख्येपैकी जे लोक काम करत आहेत किंवा सक्रियपणे रोजगार शोधत आहेत, त्यांची टक्केवारी.
PLFS: Periodic Labour Force Survey.
हे मोजमाप MoSPI (Ministry of Statistics and Programme Implementation) अंतर्गत असलेल्या NSSO (National Sample Survey Office) कडून केले जाते.
निधन
राजा रणधीर सिंग (1946–2026)
निधन तारीख: 27 मे 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे निधन; वय 79.
कामगिरी 1: Asian Games मध्ये भारताचे पहिले शूटिंग सुवर्णपदक विजेते (Trap इव्हेंट, 1978 बँकॉक Asian Games). कामगिरी 2: 5 वेळा ऑलिम्पियन; अर्जुन पुरस्कार विजेते.
प्रशासकीय कारकीर्द:
IOA महासचिव (1987-2012)
IOC सदस्य (2001-2014)
Olympic Council of Asia (OCA) चे पहिले भारतीय अध्यक्ष (सप्टेंबर 2024 मध्ये निवड; जानेवारी 2026 मध्ये प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे राजीनामा).
📌 महत्त्वाची माहिती:
OCA: Olympic Council of Asia; मुख्यालय कुवेत; Asian Games चे संचालन करते.
IOA: Indian Olympic Association; भारताचा ऑलिम्पिकमधील सहभाग आणि राष्ट्रीय खेळांचे संचालन करते.
वर्षगाठ व महत्त्वाच्या घटना
9.1 ऐतिहासिक घटना
भुमकाल विद्रोह भुमकाल विद्रोह: 1910 साली बस्तरमध्ये वीर गुंडाधूर (Gunda Dhur) यांच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिशांविरुद्ध झालेला आदिवासी उठाव. याच अनुषंगाने नुकतेच (मे 2026 मध्ये), केंद्रीय गृहमंत्र्यांनी बस्तरमधील नेतानार (Netanar) गावात 'जन जन सुविधा केंद्राचे' (Jan Jan Suvidha Kendra) उद्घाटन केले.
📌 महत्त्वाची माहिती:
भुमकाल विद्रोह (1910): याला 'बस्तर विद्रोह' (Bastar Rebellion) म्हणूनही ओळखले जाते.
कारणे: ब्रिटिशांची जबरी मजुरी (Begari), वनाधिकारांवरील निर्बंध आणि स्थानिक शासन पद्धतीत हस्तक्षेपाला विरोध.
वीर गुंडाधूर: हे छत्तीसगड राज्यातील अत्यंत महत्त्वाचे आदिवासी स्वातंत्र्यसैनिक आणि प्रतिरोध नेते मानले जातात.
9.2 ठळक घटना (16-30 मे 2026)
Spelling Bee 2026 Scripps National Spelling Bee 2026: श्रेय पारीख (वय 14, भारतीय वंशाचे, कॅलिफोर्निया) या स्पर्धेचे विजेते ठरले आहेत. त्यांनी 'Spell-off' फेरीत अवघ्या 90 सेकंदात विक्रमी 32 शब्द बरोबर स्पेल करून USD 52,500 चे पारितोषिक जिंकले. त्यांचे मूळ कुटुंब तेलंगणाचे आहे.
WHA 2026 जागतिक आरोग्य सभा (WHA) 2026: 79 व्या जागतिक आरोग्य सभेने (World Health Assembly) पक्षाघात (Stroke) या आजाराला पहिल्यांदाच 'जागतिक सार्वजनिक आरोग्य प्राधान्य' (Global public health priority) म्हणून अधिकृतपणे जाहीर केले आहे.
UPSC Prelims 2026 UPSC Prelims 2026: ही भारतातील सर्वोच्च नागरी सेवा परीक्षा (Civil Services Exam) असून, 2026 ची पूर्व परीक्षा 24 मे 2026 रोजी पार पडली.
भारत-जागतिक संबंध
10.1 प्रमुख द्विपक्षीय / बहुपक्षीय सहभाग (16-30 मे 2026)
भारत-USA: भारताचे परराष्ट्रमंत्री (EAM) एस. जयशंकर आणि अमेरिकेचे परराष्ट्रमंत्री (Secy. Marco Rubio) यांच्यात 'गंभीर खनिज करार' (Critical Minerals Agreement) झाला (29 मे 2026).
भारत-सिंगापूर: 16 वा भारत-सिंगापूर संरक्षण धोरण संवाद (Defence Policy Dialogue) पार पडला (28 मे 2026).
भारत-ऑस्ट्रेलिया: 2 रा ऑस्ट्रेलिया-भारत संरक्षण मंत्री संवाद आयोजित करण्यात आला.
QUAD: QUAD परराष्ट्रमंत्री बैठक 2026 — यामध्ये प्रामुख्याने ऊर्जा सुरक्षा (Energy security) आणि सागरी सहकार्यावर (Maritime cooperation) भर देण्यात आला.
QUAD: Quadrilateral Security Dialogue.
सदस्य: भारत, USA, ऑस्ट्रेलिया, आणि जपान.
मुख्य उद्दिष्ट: मुक्त, खुले आणि समावेशक इंडो-पॅसिफिक (Free, Open, and Inclusive Indo-Pacific) क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित करणे.
📌 महत्त्वाची माहिती:
अभियांत्रिकी व पायाभूत सुविधा
11.1 संरक्षण उत्पादन
AMCA अभियांत्रिकी: AMCA (RfP 27 मे 2026): हे भारताचे 5 वी पिढीतील (5th Generation) स्टेल्थ लढाऊ विमान असेल जे जुन्या MiG-21 विमानांची जागा घेईल. यामध्ये अंतर्गत शस्त्रागार (Internal weapons bay), AESA रडार आणि कंपोझिट एअरफ्रेम (Composite airframe) यांचा समावेश असेल.
AI देखभाल: Su-30MKI ची AI देखभाल — भारतीय हवाई दलाने (IAF) IIT मुंबई (IIT Bombay) सोबत करार केला आहे. या अंतर्गत IIT मुंबई Su-30MKI विमानांसाठी AI-चलित पूर्वानुमान अपयश शोध प्रणाली (Predictive and prescriptive maintenance system) विकसित करेल.
11.2 सागरी अभियांत्रिकी
सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल (मे 2026) IIT मद्रास: IIT मद्रासने स्वदेशी जहाज बांधणीला चालना देण्यासाठी प्रगत 'सर्क्युलेटिंग वॉटर टनेल' (Circulating Water Tunnel) सुविधेचे उद्घाटन केले आहे.
निधी: या प्रकल्पासाठी 'माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेड' (Mazagon Dock - MDL) ने रु. 4.5 कोटी निधी दिला आहे.
उद्देश व उपयोग: याचा मुख्य उद्देश जहाज आणि पाणबुड्यांच्या मॉडेल्सची हायड्रोडायनामिक्स (Hydrodynamics) चाचणी करणे हा आहे. यामुळे भारताच्या नौदल वास्तुशास्त्र (Naval architecture) आणि महासागर अभियांत्रिकी (Ocean engineering) संशोधनाला थेट मदत मिळणार आहे.
11.3 अंतराळ अभियांत्रिकी
गगनयान अभियांत्रिकी
गगनयान IADT-02: इस्रोने 10 एप्रिल 2026 रोजी 'Integrated Air Drop Test-02' (IADT-02) यशस्वीपणे पार पाडली. यामध्ये भारतीय हवाई दलाच्या चिनूक हेलिकॉप्टरद्वारे 3 किमी उंचीवरून पॅराशूट तैनाती आणि क्रू मॉड्यूल रिकव्हरी सिस्टीमची (Crew Module Recovery System) यशस्वी चाचणी घेण्यात आली. अंतराळवीरांच्या सुरक्षित परतीसाठी ही एक अत्यावश्यक तांत्रिक चाचणी आहे.
11.4 सेमीकंडक्टर अभियांत्रिकी
3D चिप पॅकेजिंग ओडिशा 3D चिप पॅकेजिंग युनिट: ओडिशा सरकार (Intel आणि 3DGS सोबत) — गुंतवणूक: रु. 2,000 कोटी (अंदाजे).
तंत्रज्ञान: 3D पॅकेजिंगमध्ये चिप्स उभ्या रचल्या जातात (Vertical stacking), जे 2D पॅकेजिंगच्या (सपाट रचना) उलट आहे.
फायदे: यामुळे डेटा ट्रान्सफरचा वेग वाढतो (कार्यक्षमता) आणि विजेचा वापर कमी होतो.